Nomen est omen: Sukob Albanaca i Srba oko teritorije se već više od pola veka vodi i na polju semantike

Petar Ristanović

Nedavno je novinarka javnog servisa Kosova dobila drugu opomenu zbog korišćenja termina „Metohija“ što je protumačeno kao širenje rasne i verske netrpeljivosti, kao i neprimereno ponašanje unutar RTK. Ovo je samo jedna u nizu sličnih situacija u kojoj reč „Metohija“ decenijama dominantno polarizuje Srbe i Albance, a izostanak javne rasprave o tome učinio je da je sam pojam postao tabu tema i nije jedina reč koja utiče na nerazumevanja dva naroda. U želji da podstaknemo javnu raspravu, KoSSev objavljuje seriju autorskih tekstova o ovom pitanju. Prethodni tekstovi:

Stefan Surlić: Kud se dede Metohija?

Fadilj Ljepaja (Fadil Lepaja): Profesija, pravo i pravda

Piše: Petar Ristanović

Od kako je u septembru 2018. godine Aljbin Kurti na svom Tviter profilu počeo da piše objave na engleskom, upadljivo koristi reč „Kosova“, umesto na engleskom uobičajenog „Kosovo“. Primer lidera Samoopredeljenja slede i drugi članovi pokreta, kako bi naglasili svoj patriotizam i albanski identitet teritorije. Insistiranje na albanskoj varijanti imena je ništa drugo do nova etapa u sukobu Albanaca i Srba oko teritorije koji se već više od pola veka vodi i na polju semantike.

Odraz tog sukoba se mogao videti nedavno kada su mediji izvestili da je novinarka RTK2 suspendovana jer je u vestima na srpskom jeziku upotrebila naziv „Kosovo i Metohija“ i da joj zato preti kazna zbog „širenja rasne i verske netrpeljivosti“. Korišćenje naziva „Kosovo i Metohija“ danas se smatra za svojevrsno političko svrstavanje, pa je među Albancima i Srbima široko zastupljeno shvatanje da upotreba reči „Metohija“ znači stajanje na srpsku stranu u sporu, i obratno, da je izostavljanje ove reči dokaz proalbanske orijentacije. U semantičkom ratu rovovi su odavno iskopani, ali su njegovi počeci i komplikovana istorija skoro nepoznati.

Termini „Kosovo“ i „Metohija“ su nastali kao geografske odrednice. Imenom „Kosovo“ se danas naziva prostrana kotlina koja se pravcem severozapad-jugoistok pruža od Zvečana do Kačanika. U ranijem periodu termin je imao znatno uže značenje. Sačuvane molbe Srba upućene sultanu pokazuju da se u vreme Osmanskog carstva termin odnosio samo na malu oblast u okolini Kosova polja i manastira Gračanice, kraj Prištine. Srpski filolozi smatraju da naziv Kosovo potiče od imena ptice kos, dok albanski tvrde da reč ima ilirski koren. Zbog toga je termin prihvatljiv za obe strane, što se nikako ne može reći za sporni termin „Metohija“.

U 19. veku naziv je korišćen da označi ravnicu koja se od podnožja Prokletija pružala sve do prizrenske kotline i obronaka Šar planine. Danas se pod ovim geografskim pojmom često podrazumeva nešto uža oblast, oko gradova Dečani, Peć, Đakovica i Istok. Naziv „Metohija“ potiče od grčke reči metoh i na grčkom, kao i na srpskom, korišćen je da označi manastirsku zemlju. Znatan deo Metohije je bio u posedu srpskih srednjovekovnih manastira, pa otuda i ime.

Zbog toga je naziv danas neprihvatljiv za Albance, jer ukazuje na srpski identitet teritorije. Albanski istoričari tvrde da je termin politička konstrukcija, skovan u vreme srpskog nacionalnog buđenja u 19. veku i potom promovisan u 20. veku, kako bi se izmenio identitet oblasti većinski naseljene Albancima, koju oni nazivaju Dukađin.

Ova, takođe istorijska oblast, obuhvata znatno širu teritoriju u dolini reke Drim, sve do grada Skadra u Albaniji. Dokumenta iz 18. veka, međutim, pokazuju da je termin „Metohija“ već tada bio u upotrebi.

Poslednji srpski patrijarh na Pećkom tronu pre ukidanja Patrijaršije, Vasilije Brkić, 1771. je pisao da su naziv prvi počeli da koriste Turci. Pisma i putopisi iz 19. veka pokazuju da se ime koristilo, ali ne previše često, i da nije imalo simboličku važnost kakvu ima danas.

Sve do pred kraj 19. veka nazivi „Kosovo“ i „Metohija“ su bili isključivo geografski pojmovi. Reč „Kosovo“ je prvi put upotrebljena kao deo imena jedne administrativne oblasti 1877. godine, kada je na tadašnjoj istočnoj granici Osmanskog carstva, sa kneževinama Srbijom i Crnom Gorom formiran Kosovski vilajet, sa centrom na kratko u Prištini, pa potom u Skoplju.

U trenutku formiranja, vilajet (pokrajina, oblast) je obuhvatao prostranu teritoriju od Prijepolja na severozapadu, pa do Štipa i Velesa u današnjoj Severnoj Makedoniji na jugoistoku. Oblast je formirana u sklopu administrativne reforme Osmanske carevine i prilikom njenog obrazovanja nije vođeno računa o etničkom niti bilo kom drugom principu. Već naredne godine deo Kosovskog vilajeta u okolini Niša je postao deo nezavisne Srbije. Tokom nešto više od tri decenije postojanja, do 1912. godine, vilajet je trpeo brojne teritorijalne i administrativne izmene.

Sve do sredine tridesetih godina 20. veka naziv „Kosovo i Metohija“ nije korišćen. Kada bi nekog Srbina ili Albanca iz Prištine, Gnjilana ili Prizrena 1930. godine upitali da nam kaže koje su granice „Kosova i Metohije“, ne bi nas razumeo šta ga pitamo. Ime bi mu bilo nepoznato, a granice nije mogao da zna jer oblast nije bila nikakva zaokružena teritorijalna celina.

Do početka balkanskih ratova, 1912. godine, ovaj prostor je za Srbe bio deo znatno šire teritorije nazivane Stara Srbija, jezgra nekadašnje srpske srednjovekovne države ka kojoj je bio usmeren srpski nacionalno-oslobodilački pokret. Nasuprot njima, Albanci su od 1878. čitav prostor Kosovskog vilajeta, zajedno sa teritorijama Skadarskog, Bitoljskog i Janjinskog vilajeta, proglasili za cilj svog nacionalnog pokreta, buduću Veliku, ili kako je oni nazivaju, „etničku Albaniju“.

U periodu neposredno nakon Prvog svetskog rata, novostvorena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je bila podeljena na sedam oblasti. Jedna od njih je bila Srbija u granicama pre 1913. godine, dok su oblast „Južne Srbije“ činile sve oblasti zauzete tokom balkanskih ratova. Nakon donošenja Ustava, 1920. godine, država je podeljena na manje administrativne jedinice. Teritorija o čijem imenu govori ovaj tekst je bila podeljena između pet oblasti: Zetske, Raške, Kosovske, Vranjske i Skopske. Nakon administrativne reorganizacije i podele države na banovine, 1929. godine, delovi teritorije su ušli u sastav tri banovine: Vardarske, Moravske i Zetske. Sve ove podele upućuju da se ne može govoriti o postojanju neke zaokružene teritorije na ovom prostoru. O tome svedoči i svakodnevni život ljudi, pa je tako stanovništvo oblasti oko Mitrovice gravitiralo ka Raškoj oblasti i dalje ka Kraljevu, iz Podujeva i doline Laba su gledali ka Nišu, stanovnici Metohije su bili upućeni na oblast današnje Crne Gore, dok su oni iz Prištine, Uroševca i kosovskog Pomoravlja gravitirali ka Skoplju i Makedoniji.

U periodu nakon balkanskih ratova prvenstveno među Srbima u centralnoj Srbiji je termin „Kosovo“ počeo da se koristi sa širim značenjem. Naziv „Stara Srbija“ je ustupio mesto imenu „Južna Srbija“, ali je sve češće čitava teritorija južno od doline Laba i grada Podujeva nazivana „Kosovo“, bez jasnih granica šta ta oblast obuhvata. Za sve ovo vreme ni za jednog stanovnika ove teritorije naziv „Kosovo i Metohija“ nije ništa značio, dok su sami termini „Kosovo“ i „Metohija“ i dalje bili prvenstveno geografske odrednice, pored kojih su korišćene i mnoge druge: Lab, Sitnica, Sirinićka župa, Šalja, Gora…

Naziv „Kosovo i Metohija“ je prvi put upotrebljen da opiše teritoriju, tada bez jasno definisanih granica, u planovima Komunističke partije Jugoslavije tokom 30-ih godina prošlog veka. Na Konferenciji mira u Parizu stvaranje Jugoslavije je dobilo podršku Francuske i Engleske kao deo plana za stvaranje „sanitarnog kordona“ u Srednjoj Evropi, kako bi se zaustavio prodor komunizma dalje na Zapad. Sa namerom da oslabi ovaj „kordon“ i stvori povoljne okolnosti za revoluciju, Kominterna je od nacionalnih komunističkih partija zahtevala da podrže separatističke nacionalne pokrete u državama Srednje Evrope. Sledeći direktive iz Moskve, jugoslovenski komunisti su od sredine 20-ih proklamovali borbu za otcepljenje Hrvatske, Slovenije i Makedonije, dok su narodu Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Vojvodine obećavali pravo da se sami izjasne o svojoj sudbini nakon revolucije. Albansko nacionalno pitanje je trebalo rešiti pripajanjem Albaniji isprva neimenovane i nedefinisane „albanske oblasti“. Bio je to svojevrsni nastavak ideja komunista starije generacije, Dimitrija Tucovića, Filipa Filipovića i drugih, koji su čitavu teritoriju do grada Prištine nazivali „Severna Albanija“.

Sredinom tridesetih komunisti su tu „albansku oblast“, i dalje bez jasno definisanih granica, počeli da nazivaju „Kosovo i Metohija“. Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju je formiran 1937. godine. U njegovom rukovodstvu su se našla samo dva Albanca, Ramiz Sadiku i Ramiz Đema. Albanaca u redovima komunista skoro da nije bilo, pa je u čitavom predratnom i ratnom periodu kao glavni cilj partije u ovim oblastima postavljan „prodor u albanske mase“. Do kraja rata u tome nisu uspeli.

Do trenutka kada je Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju formiran, jugoslovenski komunisti su, opet po direktivi Kominterne, napustili politiku razbijanja Jugoslavije, jer su u Moskvi smatrali da će se celovita država snažnije suprotstaviti prodoru fašizma ka Sovjetskom savezu.

Zaokruživanje još uvek nedefinisane teritorije „Kosova i Metohije“ je imalo za cilj da odredi prostor na kome će se nakon revolucije rešavati albansko nacionalno pitanje, i razdvoji ga od prostora budućih republika Makedonije i Crne Gore, predviđenih za rešavanje makedonskog i crnogorskog nacionalnog pitanja, iako su i na delovima te teritorije Albanci živeli u znatnom broju.

U kom je pravcu trebalo da ide to rešavanje upućuje činjenica da je Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju bio direktno vezan za Centralni komitet KPJ, umesto za neki od Pokrajinskih komiteta (što je bio viši nivo u organizaciji). Kod komunista Kosova i Metohije to je stvaralo uverenje da će nakon revolucije taj prostor postati jedna od republika u okviru Jugoslavije.

Tokom Drugog svetskog rata partizanski pokret je na teritoriji pod nadležnošću Oblasnog komiteta KPJ za Kosovo i Metohiju bio izuzetno slab. Među članovima komiteta, posebno ne previše brojnim Albancima, postojala je snažna težnja da se nakon rata pripoje Albaniji. Kao odraz te težnje prvo je u novembru 1943. Oblasni komitet doneo odluku da promeni ime, i umesto srpskog naziva „Metohija“ u nazivu koristi reč „Dukađin“. Potom je na prelasku iz 1943. u 1944. godinu na Konferenciji u Bujanu doneta odluka da Oblasni komitet preraste u Pokrajinski komitet, čime bi se izjednačio sa drugim pokrajinskim komitetima za Srbiju, Crnu Goru, Makedoniju… Rukovodstvo KPJ je obe odluke poništilo i odgovorilo da će se status teritorije rešavati nakon pobede u ratu i revoluciji.

Oblast Kosova i Metohije je prvi put dobila svoje granice nakon Drugog svetskog rata, 1945. godine. Tokom sastanka iz zatvorenih vrata, sa koga nije sačuvan (ili nije ni vođen) zapisnik, najuticajniji albanski komunista, Fadilj Hodža (Fadil Hoxha), sa Josipom Brozom Titom, Edvardom Kardeljom i prvim čovekom Komunističke partije Srbije, Blagojem Neškovićem, dogovorio je stvaranje Autonomne Kosovsko-metohijske oblasti (AKMO).

Granice oblasti su takođe određene iza zatvorenih vrata, bez jasnih kriterijuma, pa su tokom razgovora stizali glasovi da će Metohija biti pripojena Crnoj Gori, makedonsko rukovodstvo je za svoju republiku tražilo Kačanik i okolinu, a bilo je i ideja da se autonomnoj oblasti pripoje Preševo, Novi Pazar, pa čak i da ona bude proširena sve do Niša, kako bi se u njoj izjednačio broj Srba i Albanaca. Kako su na kraju granice određene nije poznato.

Današnji oblik su dobile petnaest godina kasnije, prvog dana 1960. godine, kada joj je priključena teritorija oko naselja Lešak i Leposavić, na obroncima Kopaonika. Kosovo i Metohija je nakon rata dobilo niži status autonomne oblasti, a ne autonomne pokrajine, poput Vojvodine, zbog masovne saradnje Albanaca sa okupatorskim režimom tokom Drugog svetskog rata i posebno zbog oružane pobune, pod Šabanom Polužom, 1945. godine. Skupština Kosova i Metohije se 1945. formalno izjasnila da autonomna oblast uđe u sastav federalne Srbije.

Neposredno nakon okončanja rata trajali su razgovori rukovodstva Komunističke partije Jugoslavije i Partije rada Albanije o priključenju Autonomne kosovsko-metohijske oblasti Albaniji. U vrhu KPJ su razgovarali o dve ideje: da se oblast ustupi Albaniji pa da potom zajedno sa Bugarskom postanu deo velike Balkanske federacije, ili da Albanija postane sedma jugoslovenska republika čime bi granice između Albanaca nestale. Planovi su napušteni nakon razlaza jugoslovenskog rukovodstva sa Staljinom, 1948. godine.

Od tada su iz Albanije dolazili praktično neprekidni napadi na Jugoslaviju zbog navodnog negiranja prava Albanaca. Ponavljane su tvrdnje kako je albanskom narodu 1912. godine, prilikom formiranja Albanije, nanesena istorijska nepravda jer je skoro polovina ostala da živi van matice.

U komunističkoj Jugoslaviji Albanci su dobili mnoga prava koja su im ranije bila uskraćena, prvenstveno pravo na školovanje na maternjem jeziku. Podsticano je učlanjivanje Albanaca u partiju i vođeno računa da na rukovodećim položajima uvek bude dovoljno Albanaca. Ipak, tokom 50-ih je i dalje vladalo veliko nepoverenje prema njima zbog uloge u ratu.

Situacija je počela da se menja krajem decenije, kada je partija proklamovala podsticanje većeg učešća nacionalnih manjina u vlasti i odlučivanju. Odraz novog kursa i „otopljavanja“ odnosa prema Albancima je bila promena naziva pokrajine, 1963. godine, nakon donošenja novog ustava Jugoslavije. Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija je po imenu i nadležnostima izjednačena sa drugom autonomnom pokrajinom u sastavu Srbije, Vojvodinom.

Najznačajnije promene u pokrajini su otpočele sredinom šezdesetih, posebno nakon smene potpredsednika SFRJ i dugogodišnjeg prvog čoveka tajne službe, Aleksandra Rankovića. Amandmanima na Ustav iz 1967, 1968. i 1971, a potom i usvajanjem novog Ustava SFRJ 1974. godine, položaj pokrajina u sastavu Srbije je temeljno izmenjen. Postale su federalna kategorija i republika po svemu, osim po imenu.

Ustavne promene su bile deo duboke reforme federacije čija je osnovna ideja bila decentralizacija i prenošenje vlasti sa saveznog centra na republike i pokrajine. U AP Kosovo i Metohija posle 1966. godine dominantnu ulogu su imali albanski kadrovi. Kao cilj rukovodstva pokrajine proklamovana je puna nacionalna i politička emancipacija Albanaca.

Na skupovima organizovanim tokom javne diskusije o predloženim promenama ustava, Albanci su u više mesta pokrajine tražili proglašenje republike. Zahtev je odbijen, ali je ispunjena većina drugih zahteva iznesenih na skupovima. Jedan od njih je bilo izbacivanje reči „Metohija“ iz naziva pokrajine. Od kraja 1968. njen zvanični naziv je bio Socijalistička Autonomna Pokrajina (SAP) Kosovo.

Rukovodstvo SAP Kosova, u kome su dominirali Albanci, od 1968. godine je kao cilj svoje politike postavilo prerastanje pokrajine u sedmu jugoslovensku republiku, u očekivanom sledećem krugu ustavnih promena. Kao priprema za ostvarivanje tog cilja započeto je sa postepenim brisanjem srpskog i nametanjem albanskog identiteta čitavoj pokrajini. Promena imena i brisanje srpskog naziva „Metohija“ je bilo važan korak u tom pravcu.
Tokom sedamdesetih srpsko stanovništvo u pokrajini Kosovo se suočavalo sa sistemom institucionalne i vaninstitucionalne diskriminacije. U takvim okolnostima već težak život u najsiromašnijoj jugoslovenskoj pokrajini je za mnoge postao isuviše težak. Već od kraja 60-ih je trajalo masovno iseljavanje Srba iz pokrajine.

Zbog odnosa političkih snaga u jugoslovenskom rukovodstvu zvanično je održavana iluzija idiličnog stanja i međunacionalnih odnosa u pokrajini. Slika je počela da se menja nakon masovnih demonstracija i pokušaja pobune Albanaca 1981. godine. Nezadovoljni zbog siromaštva i zahvaćeni nacionalnim buđenjem, Albanci su tražili Republiku Kosovo. Kao reakcija na nemire, deo Srba iz pokrajine je počeo da se buni zbog diskriminacije čiji je rezultat bilo masovno iseljavanje. Postavljan je niz zahteva, među kojima je bio i onaj za vraćanjem reči „Metohija“ u naziv pokrajine.

Tokom osamdesetih, sa produbljivanjem svejugoslovenske krize, i situacija na Kosovu se pogoršavala. U sukobu dva rukovodstva, republičkog, srpskog, i pokrajinskog – dominantno albanskog, snažno oruđe je postala manipulacija građanima. Kao rezultat došlo je do sve dubljeg podvajanja i nerazumevanja. Sukob se postepeno prenosio na sva polja. Zahtev za vraćanjem reči „Metohija“ u naziv pokrajine je postao još jedna tačka razlaza.

Odnosi između Srba i Albanaca su do kraja pokidani nakon ustavnih promena 1989. godine, kojima je pokrajina vraćena pod čvršće okrilje republike. Sledeće, 1990. godine, usvojen je novi ustav Srbije, kojim su pokrajini definitivno oduzeti svi elementi državnosti i vraćen naziv Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija. Dvadesetak dana pre proglašenja novog ustava Srbije deo delegata Albanaca tada raspuštene Skupštine SAP Kosova je doneo tzv. Kačanički ustav, kao ustav međunarodno nepriznate Republike Kosovo. Raskol je bio potpun. Sukob između Srba i Albanaca više nije bio samo politički, već je njegov deo postalo i potpuno različito tumačenje prošlosti i sadašnjosti. Spor oko imena stekao je znatno veći, simbolički značaj.

Albanci u upotrebi termina „Metohija“ danas vide prkosno i otvoreno negiranje državnosti Kosova. Sa druge strane, za Srbe je ime Metohije postalo pitanje identiteta. U brisanju ove reči iz naziva pokrajine, 1968. godine, vide najavu perioda diskriminacije i svih nevolja sa kojima su se suočili. Današnju zabranu te reči doživljavaju kao negiranje srpskog identiteta čitave teritorije.

Na kraju, ne može se a ne primetiti da je čitava situacija oko naziva „Kosovo i Metohija“ svojevrsni paradoks. Naziv je skovan od strane komunista kako bi se označila oblast na kojoj je trebalo rešavati albansko nacionalno pitanje i možda je čak pripojiti Albaniji. Sa druge strane, upravo su Srbi započeli sa upotrebom termina „Kosovo“ za široku teritoriju od Kopaonika do Šare.

Ime Kosova za njih je uvek imalo veliku simboličku važnost i po pravilu je stajalo samo, pa su tako deo srpske tradicije kosovski epski ciklus i kosovski zavet. Pa opet, ironijom sudbine, Albanci na Kosovu danas upotrebu naziva „Kosovo i Metohija“ smatraju za „širenje rasne i verske netrpeljivosti“, dok se u znatnom delu srpske javnosti korišćenje naziva „Kosovo“ vidi kao prećutna podrška Albancima.


Petar Ristanović je istoričar, zaposlen kao naučni saradnik na projektu „Materijalna i duhovna kultura Kosova i Metohije“ Instituta za srpsku kulturu u Prištini/Leposaviću. Autor je nagrađivane knjige „Kosovsko pitanje 1974-1989“ i više naučnih radova na temu kosovskog pitanja, objavljenih u nacionalnim i međunarodnim naučnim časopisima.


 

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.