Koha: „Srbi su gradili na osnovama starih ilirskih i arberijskih hramova“

Foto: Gračanica online, V. Ćup

Piše: Bedri Muhadri

Izvor: Koha (Tekt je izvorno preveden sa albanskog)

Poznato je da je kralj Milutin 1307. godine prisvojio katedralnu crkvu Svete Petke (Srbi je zovu Bogorodica Ljeviška) u Prizrenu, u kojoj je bilo sedište Prizrenske episkopije. Crkva Svete Petke sagrađena je na hramu iz rimskog perioda i bazilike iz V-VI veka. Tu je bilo sedište prizrenskog episkopa koje datira još od 1019. godine.

Ovaj Muhadrijev tekst nastavak je teksta koji je Koha objavila u svom kulturnom dodatku prošlog vikenda. Tekst tada naslovljen „Prisvajanje srednjovekovnih arberijskih spomenika na Kosovu od strane Srba“ izazvao je  reakciju Eparhije raško-prizrenske. Više o tome u vesti: Naše svetinje su pravoslavne i to će ostati dok god ovde živi poslednji monah i vernik.

Drugi povezani članci:

Koha: „Ne prestaje debata u Srbiji posle pisanja u kulturnom dodatku Kohe“

Crkva Svete Petke u Prizrenu jedan je od važnih spomenika kulturnog nasleđa Kosova. Nalazi se na osnovu ranije trinitarne crkve iz XI i XII veka kao i onih koje su im prethodile. Svoj savremeni oblik crkva je dobila nakon rekonstrukcije srpskog kralja Milutina (1307), koji joj je promenio ime i posvetio je vaznesenju Bogorodice. U XVIII veku ona je pretvorena u džamiju, a vraćena je u crkvu 1912. godine, piše Edi Šukriju (Shukriu) u „Kisha e Shën Premtës (Crkva Svete Petke)“, piše Koha.

Crkva Svete Petke ne pripada samo Srbima

O crkvi Svete Petke je pre arheoloških iskopavanja 1950-1952 bilo različitih mišljenja. Tako je F. Mesenel napisao da crkva pripada starim crkvama vizantijskog perioda.

Arhitekta Đ. Bošković je priznao da je u vreme kralja Milutina postojala stara trinitarna crkve i ponudio dve verzije nekadašnjeg stanja crkve u odnosu na građevinske radove u 14. veku. Prema prvoj verziji, kralj Milutin je zatekao vizantijsku crkvu u potpunosti srušenu i obnovio je, drugu da je kralj Milutin obnovio vizantijsku crkvu na osnovama temelja, dok su drugi delovi dodati sredinom četrnaestog veka, piše Šukriju. Ova crkva ima nekoliko različitih imena koja su se koristila u različita vremena i na jezicima tokom života crkve, a to su: albanski – Shën Prenda, Shën Prena/Shëneprena, Shën Premtja, kisha greke (prim. red varijacije naziva za Svetu Petku i grčka crkva); srpski: Sveta Petka, Sveta Bogorodica, Ljeviška; turski: Xhuma Xhamia. Različiti nazivi crkve Svete Petke istovremeno su izraz njene starosti i kulturnih slojeva svetog objekta, ali uvek čuva osnovni naziv crkve, Shën Prenda-Shën Premtja (prim.red Sveta Petka). O postojanju prethodne crkve svedoči i natpis postavljen u istočnom delu crkve, u kome je zapisano „obnovio je iz temelja kralj Stefan Uroš, zet grčkog cara Andronika Paleologa“.

Arheološkim i arhitektonskim istraživanjima koja je sproveo istraživač S. Nenadovć tokom 1950-1952. ustanovljene su tri faze gradnje: ranovizantijska bazilika, vizantijska bazilika iz 13. veka i obnovljena crkva 1306/07. Na karti Stefana Dečana stoji: „Crkva Svete Petke postoji od vremena drevnih kraljeva“, citira Šukriju. Istraživač S. Nenadovi koji je godinama vodio rad na njegovoj restauraciji i konzervaciji, kako piše Šukriju, naglasio je prisustvo starijih fragmenata i spomenika iz doba ranog hrišćanstva, i citira: „moramo pretpostaviti da postoji još stariji hram, jer istraživanje nije sprovedeno do te mere da možemo biti sigurni da ispod ove stare crkve nema još starijih temelja“. J. Jastrebov takođe potvrđuje činjenicu da ovaj manastir „pripada predsrpskom vremenu“. U vezi sa rekonstrukcijom crkve Svete Petke na temeljima paganskog hrama, treba primetiti da arhiepiskop Danilo kralja Miluta naziva „graditeljem i obnoviteljem propalih i porušenih hramova“. Činjenica o postojanju prethodne crkve je i natpis u kome je napisano „obnovio iz temelja kralj Stefan Uroš…“.

Prema arheološkim i istorijskim istraživanjima E. Šukrijua, razvoj crkve Svete Petke u Prizrenu imao je devet faza, zaključujući sa zaključkom da je ovaj hram postojao i pre rimskog perioda do danas. Tokom osmanske vladavine, 1756. godine, crkva je pretvorena u džamiju. Od tada se sveta crkva Svete Petke zvala džamija Fatiha sultana Mehmeda. U narodu je bila poznata kao Xhuma Xhamia (Džamija petka). 1912. godine, nakon ulaska srpske vojske u Prizren, džamija je ponovo pretvorena u crkvu.

Članak u celosti možete pročitati u štampanom izdanju Koha Ditore.

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.