Dečanski fermani

To read in English please click HERE


KoSSev tokom sedam nedelja Vaskršnjeg posta objavljuje priče o nastanku i razvoju manastira Visoki Dečani, važne za istoriju i kulturu. Ove priče KoSSev objavljuje u saradnji sa bratstvom manastira Visoki Dečani. Posle Dečanske hrisovulje, u današnjem izdanju donosimo priču o turskim fermanima. Među najbrojnije fondove dečanske riznice spada zbirka akata na turskom jeziku. Čuvana je u manastiru tokom cele turske vladavine, kad je predstavljala dokumenta neophodna za opstanak manastira, njegovih imanja, i dokazivanje ekonomskih prava i poretka u koje je manastir bio postavljen još na početku otomanske okupacije. Od druge polovine XIX veka, a naročito od oslobođenja ovih krajeva 1912. godine, oni postaju i nepresušan izvor za izučavanje ne samo istorije Dečana već znatno šire — ekonomsko-političkog i pravnog položaja srpske crkve i naroda pod turskom vlašću.

Fermani i berati — predstavljaju najbrojniju i najvažniju grupu dokumenata u dečanskoj zbirci. Ima ih ukupno 65.

Prema sadržaju, ova dokumenta najčešće predstavljaju zaštitna pisma kojima su turski sultani nastojali da sačuvaju red i zakonski poredak u svom prostranom carstvu. Ponavljanje naređenja dokazuje, međutim, da upravljanje iz dalekog Stambola u udaljenim provincijama nije bilo naročito efikasno. To u isto vreme pokazuje da su problemi Dečana, a po svoj prilici i ostalih manastira, bili uglavnom istovrsni, bez obzira da li se radi o XVI ili XIX stoleću. Osionost domaćih muslimanskih feudalaca i pokušaji zavođenja nameta koje po zakonu manastir nije bio dužan da plaća bili su najčešći povod traženja zaštite. Ovom problemu je posvećeno čak 13 fermana u širokom vremenskom rasponu od 1506. do 1789. godine. Već najraniji ferman sačuvan u manastiru, iz 1506. godine, koji je dao Bajazit II, pokazuje da su subaše i timardžije tražile od manastira travarinu i drvarinu, na šta nisu imali pravo, jer je to bio poseban rajinski namet, a kaluđeri nisu bili „ničija raja”, kako je rečeno u fermanu.

Fermani su izdavani najčešće na molbu episkopa i mitropolita, obično preko carigradskog patrijarha i Sv. sinoda grčke crkve, pod čiju je jurisdikciju potpadao manastir Dečani posle drugog ukinuća Pećke patrijaršije 1766. godine.

Nekima od ovih dokumenata obnavljani su mitropolitski berati radi daljeg upravljanja njihovom mitropolijom, a neka se odnose na sprečavanje zlostavljanja, vređanja, zatvaranja i uopšte uznemiravanja mitropolita i „siromašne raje”, kao i napastvovanja imovine hrišćanske crkve. Jedan sadržajno veoma zanimljiv ferman iz 1779. godine, koji se odnosi na široko područje Beograda, Niša, Hercegovine, Peći i Ohrida, kao i na ostala mesta u tim okruzima, ukazuje na široko rasprostranjenu i prilično agresivnu katoličku propagandu, koja je, koristeći narodne nevolje, pokušavala da nametne svoju jurisdikciju nad pravoslavnim življem ovih krajeva.

Ostala carska akta odnose se najvećim delom na sam manastir Dečane i prilike u kojima je ovaj manastir živeo. Nekoliko njih govore o obavezama dečanskog igumana kao sokolara, tj. šahindžije, šahinkajadžije, hasa-šahin-dogandžije, čime je obezbeđivao manastiru i posebne privilegije. Kao sokolari, dečanski igumani su postajali podvlasni neposredno sultanu, a zemlje kojima su raspolagali — u ovom slučaju manastirske zemlje — bile su oslobađane od desetaka i drugih danaka.

FOTO: Ferman Sultana Mehmeda IV Upućen kadiji Altun-Ilije (Junika).

Odnosi se na tužbu dečanskih kaluđera u vezi sa
organizovanjem panađura, opijanjem i maltretiranjem manastira. Daje se nalog kadiji da
izvidi, pa ako su navodi tužbe tačni, da spreči ovakve postupke i da se od manastira ne uzima
nijedna akča, a krivci da se kazne po zakonu. Pisano u Carigradu 1649.

Turski zakoni nalagali su da svaka promena na carskom prestolu povlači i obnovu carskih akata dobijenih od prethodnog vladara, jer je njihova važnost dosezala samo do kraja vladavine jednoga sultana.

Fermani su uzimali u zaštitu manastir u slučaju zabranjivanja lokalnih vlasti da se vrše neophodne popravke. Tako je naročito zaslužni dečanski iguman Danilo Kažanegra, kasnije arhimandrit, 1778. godine morao preko carigradskog patrijarha da se žali Porti na postupanje policijskih činovnika zbog „meremeta”, tj. popravke, i na osnovu toga je i dobio carski ferman.

Lokalne vlasti su priređivale različite neprijatnosti manastiru Dečanima. Ferman Sulejmana Veličanstvenog iz 1558. godine govori o pokušaju lokalnog spahije da raskopa crkvu s izgovorom da se u njoj nalazi srebrni rudnik. Nekoliko fermana odnosi se i na pitanje nezakonitog prisvajanja manastirskih imanja od strane stanovnika okolnih sela, a pre svega Istinićana, koji su pokušavali da prigrabe imanje u Bivoljaku.

Zbirka bujruldija — naredbi valija, paša i mutesarifa — dosta je brojna i sadrži 16 komada. To su dokumenta koja prvostepeno ili pak u drugom stupnju štite manastir od nasilja lokalnih vlasti. Tek ako bujruldije nisu imale efekta, manastir se obraćao višoj, centralnoj vlasti u Carigradu. Kao naredbodavci, preko bujruldija, pojavljuju se pećki, skadarski, đakovički, junički, prizrenski i rumelijski paša, i mutesarif (okružni načelnik) niškog okruga. Njihov je smisao upućen ka zaštiti od zuluma manastira i njegovih žitelja, zatim protiv smetnji u posedovanju manastirskih imanja, koje su dolazile od strane spahije ili pak okolnog naroda, koji je prisvajao obradivu zemlju, kada se paša stavlja na stranu posedničkih prava manastira. Dve bujruldije zaštićuju Dečane od plaćanja poreza, na šta manastir, prema zakonu, nije bio obavezan. Jedna bujruldija odnosi se na izgradnju pekare i dućana, dve na gradnju manastirske trpezarije i konaka, a dve su izdate da služe kao pasoš na putovanju monaha iz Dečana u metohe i nazad u Dečane. Dve bujruldije s početka XIX veka tiču se postavljanja dečanskog vojvode.

FOTO: Turska straža u Dečanima, oko 1905. Hudžeti — kadijske presude, rešenja, ili potvrde kojih ima 30 u zbirci, po svom smislu mogu se podeliti na one koji se odnose na rešavanje imovinskih sporova, kao, na primer, hudžet iz 1565. godine koji je izdat dečanskim monasima kao posedovni list na imanja u Bivoljaku oko kojih su se neprestano sporili sa seljacima iz Istinića. Po istom pitanju bio je primoran da interveniše i pećki kadija jedno stoleće docnije, preko hudžeta iz 1663. godine, gde se Istinićani pojavljuju ne samo kao otimači manastirskih imanja — vinograda, kestenovih šuma i vodenica — već napadaju i manastir, obaraju zidove, uništavaju vinograde i tome slično. Paša je bio primoran da donese odluku da se krivci najstrože kazne. Sličnim problemom bavi se i hudžet iz 1776. godine. Prema uviđajnom hudžetu iz te godine, đakovički kadija potvrđuje da su stanovnici sela Dečana, prislonivši lestve uza zid, pucali u manastir i ranili igumana Danila i jednog kaluđera.

Najveću grupu hudžeta, njih 29, čine takozvani kupoprodajni hudžeti, jer regulišu pitanja kupovine zemlje, kuća, dućana i dr. imanja za manastir. Većina ih je iz XIX veka, kad se manastir pored zemljoradnje bavio i drugim poslovima, pa su tako, na primer, 1817. i 1874. godine kupljene kuće u Nišu, a 1849. i 1870. dućan i kuće u Leskovcu. Najviše su kupovani vinogradi, što je manastiru donosilo prihode od vina, koji i danas predstavljaju značajnu stavku u budžetu Dečana.FOTO: Hudžet Hatib-zade Mustafe, Pećkog kadije Hatib-Zade Mustafa, kadija grada Peći, daje ovaj hudžet manastiru Dečanima na osnovu zahteva Genadija i Metodija, kaluđera i nastojatelja manastirskih, koji su podneli tužbu na stanovnike sela Male Luke, Istinića i Papraćana, Arnauta po narodnosti, zbog njihovog zuluma, jer ne dopuštaju da se koriste vinogradi, vodenice i kestenje. Prodaju kamenje iz vodenice, obaraju manastirske zidove, ruše vinograde itd. Odlučeno je da se oni odmah dignu sa manastirske zemlje i najstrože kazne. Slede imena 11 svedoka. Pisano 1663.

Jedan hudžet zaštićuje Stana, stanovnika sela Loćana, od neopravdanih optužbi jednog spahije, što baca jasniju svetlost na ulogu manastira u zaštiti prava svojih parohijana.

Muraselom iz 1779. godine, a na osnovu carskog fermana, daje se saglasnost za popravku dečanske crkve. Ova murasela je u tesnoj vezi s fermanom DK-167 iz 1778. godine, kojim je sultan Abdul Hamid, zamoljen preko carigradskog Patrijarha da interveniše, dao svoju naredbu lokalnim vlastima da ne smeju ometati manastirsku upravu u opravkama Dečana. Ovaj slučaj dobro ilustruje prilike pod kojima je živeo manastir u to vreme. Bez razumevanja lokalnih vlasti, tek naredbom najviše instance, manastir je mogao da rešava egzistencijalne probleme svog opstanka. Može se danas zamisliti koliko je bio složen postupak za dobijanje jedne dozvole za popravku oronule, a možda i nasilnim putem oštećene crkvene građevine i drugih zgrada u manastirskom kompleksu. Naporno i skupo putovanje monaha do Carigrada, koji su ponekad išli i pešice na tako dalek put, zatim pokorno moljenje uz posebna darivanja grčkog patrijarha za intervenciju, čekanje da patrijarh bude primljen kod sultana i da se carski ferman izda, bili su samo deo tog napora. Iza toga nastaje mukotrpno vraćanje natrag i podmićivanje lokalnih vlasti da se na osnovu fermana konačno dobiju i sve ostale dozvole za gradnju.

 FOTO: Hudžet Saliha, kadije grada Đakovice sa Altun-Ilijom. Salih, kadija grada Đakovice sa Altun-Ilijom, na osnovu izjave dečanskog igumana i tvrdnje potpisanih svedoka, potvrđuje da je Mul Plave iz Peći došao u manastir da naplati svoje potraživanje i tom prilikom je nožem usmrtio manastirskog sabrata Pavla, odneo 800 groša u novcu i ukrao tri srebrna kandila. Slede potpisi šest svedoka. Pisano 1762.Fetve — pravna rešenja ili uputstva data u obliku odgovora kako da se reše izvesna šerijatska pitanja, nisu datovane, jer imaju stalni karakter. Uglavnom se odnose na vlasništvo nad imanjima, obradu imanja i najamninu, plaćanje desetka u naturi, podizanje kuća na vakufskom zeljištu, na zastarevanje imovinskih prava, itd. Sukob dečanskih kaluđera sa Gašanima, stanovnicima sela Dečani, ogleda se u teskeri iz 1781. godine, gde pećki Tahir Muharem-paša osporava njihovo pravo na deo imanja dečanskog manastira.

Molbe i tužbe manastirskih igumana odnose se najviše na zaštitu dečanskih imanja od okolnog stanovni- štva, zatim na plaćanje najamnina za zemlju i nasilnu seču manastirskih šuma.

FOTO: Salih Rusta, stari vojvoda manastira Dečani. Na molbu Dečanskog igumana Mehmed (Mahmud) paša imenuje vojvodu dečanskog manastira sa zaduženjem da štiti manastir i njegova imanja od napada i uvreda. Godine 1818.Veoma je brojna grupa tapija na zemlju, kuće i druga imanja dečanskog manastira. Najstarija potiče iz 1565. godine i tiče se potvrđivanja prava manastira Dečana na šume, vinograde, njive i vodenice sela Dečana za koje je timarlija ovog sela Mehmed, sin Jusufov, tvrdio da pripadaju njemu.

Ostala dokumenta iz ove grupe uglavnom predstavljaju tapije izdate prilikom kupovanja ili prodaje imanja i odnose se na razdoblje od početka XVIII do početka XX veka. Ova dokumenta daju značajne pojedinosti o imovnom stanju dečanskog manastira u to vreme.

Posebnom zanimljivošću izdvaja se neka vrsta ugovora između dečanskog manastira i turskih vojnih vlasti, koje su u teškim vremenima pred balkanske ratove, 1909. godine, čuvale manastir. Pisan je na srpskom i turskom jeziku, sa propratnim pismom na ruskom, i nazvan je „Dužnosti i prava oficira koji u Dečanskom manastiru žive i rade radi zaštite istoga”.

Dečanska zbirka dokumenata na turskom jeziku je jedna od najvećih i najznačajnijih arhivskih zbirki sačuvanih po našim manastirima. Za prikaz dečanske istorije podaci koji su iz njih crpeni predstavljali su najpouzdaniju i najdragoceniju građu za period od XVI do XIX stoleća. Poseban status koji je manastir uživao još od 16. veka pokazao se kao jedan od ključnih faktora u očuvanju Visokih Dečana u periodu osmanske vlasti. Stoga su ova dokumenta od neprocenjivog značaja i za razumevanje savremenih izazova u zaštiti i očuvanju manastira i srpske pravoslavne baštine na Kosovu i Metohiji u našem vremenu.

Tekst je pripremljen na osnovu knjige "Dečanski fermani" autorke Mirjane Šakote, Manastir Visoki Dečani 2017. Knjiga sadrži kompletan katalog 270 dokumenata na turskom jeziku koji se čuvaju u manastiru Visoki Dečani, sa njihovim opisima.

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.