Sot shënohet Dita Ndërkombëtare e Personave të Zhdukur. Edhe këtë vit ky datë kalon në mes të akuzave të ndërsjella për atë se kush pengon procesin e zbardhjes së fatit të mbi 1.600 personave të zhdukur gjatë luftës së fundit në Kosovë, dhe vajtimin e viktimave të tyre.
Familjet e të zhdukurve kërkojnë edhe njëherë atë që për ta është thelbësore – të vërtetën për fatin e të dashurve të tyre. Shpresat vendosen së pari tek një deklaratë e përbashkët për të zhdukurit dhe pastaj tek komisioni për zbatimin e kësaj deklarate.
Kujtesë për vuajtjen njerëzore dhe rëndësinë e qasjes humanitare
Në Ditën Ndërkombëtare të personave të zhdukur, ish-bashkëpunëtori i REKOM-it, politologu për çështje ndërkombëtare Jovan Milosavljević, thekson se kjo ditë është një kujtesë e rëndësishme që vuajtja njerëzore nuk duhet harruar.
“E drejta e familjeve për të ditur fatin e të dashurve të tyre dhe e drejta e të zhdukurve që vuajtja e tyre të përmendet me dinjitet, e kalon çdo prefiks kombëtar në emrat e tyre,” tha Milosavljević për KoSSev.
Ai shtoi se zhdukja e një personi gjatë një konflikti përbën një nga pasojat më të rënda humanitare të luftës, duke theksuar se në shumë raste nuk ekziston një vend ku familja mund të mbajë përkujtimin ose të identifikojë përgjegjësin.
Sipas të dhënave të Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq, gjatë konflikteve në hapësirën e ish-Jugosllavisë u zhdukën mbi 35.000 persona.
Milosavljević theksoi se përmes bashkëpunimit në zgjidhjen e kësaj çështjeje, shtetet pasardhëse të ish-Jugosllavisë mund të tregojnë se kjo shkon përtej tensioneve politike ditore. “Njerëzit nuk duhet të reduktohen vetëm në numra, por emrat dhe mbiemrat e tyre duhet të jenë dëshmi se marrëdhëniet zhvillohen në frymën e bashkëpunimit më të mirë të mundshëm, të paktën kur në fokus janë çështjet humanitare,” tha Milosavljević.
Sipas fjalëve të tij, kjo ditë merr kuptim të veçantë edhe në momentet kur jemi dëshmitarë të vuajtjeve dhe zhdukjeve të njerëzve në konflikte në mbarë botën.
A është kjo realiteti?
Për dekada të tëra, çdo popull, ose çdo pushtet, ka numëruar vetëm viktimat e veta. Edhe këtë vit, shqiptarët përmendin viktimat e tyre, serbët viktimat e tyre.
Mijëra të zhdukur në luftërat e viteve ’90
Sipas të dhënave më të reja, gjatë luftërave të viteve ’90 në hapësirën e ish-Jugosllavisë, duke përfshirë Kroacinë, janë regjistruar gjithsej 9.733 persona të zhdukur.
Fondacioni për të Drejtën Humanitare (FHP), përmes projektit “Libri i Kujtimeve të Kosovës”, raporton se nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000 në Kosovë kanë humbur jetën dhe/ose janë zhdukur 10.093 civilë: 8.645 shqiptarë, 1.013 serbë, 262 romë, ashkalinj dhe egjiptianë, 84 boshnjakë dhe 203 persona të kombësive të tjera.
Në fund të konfliktit në qershor 1999 vlerësohet se janë zhdukur rreth 4.400–4.500 persona. Janë regjistruar gjithsej rreth 6.065 raste të personave të zhdukur.
Derisa sot, më shumë se 4.000 raste janë zgjidhur përmes përpjekjeve të organizatave ndërkombëtare si ICMP (Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur) dhe ICRC (Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq).
Që nga viti 1999, ICMP ka ndihmuar në identifikimin e mijëra mbetjeve mortore duke përdorur metodën e ADN-së. Vetëm gjatë vitit 2025 janë mbledhur mbi 74.000 mostra referencë ADN-je për Ballkanin Perëndimor, që përfaqëson një bazë për rreth 24.626 persona të zhdukur në rajon. Për Kosovën, në fillim të vitit janë regjistruar 533 identifikime të mbetjeve mortore, përfshirë 367 të zhdukur.
Sot në Kosovë, sipas FHP-së, 1.603 persona ende regjistrohen si të zhdukur. Vitin e kaluar më 27 nëntor ishin 1.636, duke treguar se janë identifikuar 33 mbetje mortore.
Morgu i Prishtinës – mbi 400 trupa presin identifikim
Ndërsa palët akuzojnë njëra-tjetrën dhe tregojnë varreza masive në Serbi dhe Kosovë, apeli i familjeve të të zhdukurve nga konferenca e medias e vitit të kaluar ishte i qartë – dy qeverive iu kërkua të dyfishojnë përpjekjet për identifikimin e mbetjeve mortore, përfshirë mbi 400 trupa në morgun e Prishtinës.
ICMP raporton se janë mbledhur 97% të mostrave ADN të familjeve të të zhdukurve, por në mbi 1.700 raste, përfshirë edhe ato në morgun e Prishtinës, ende nuk ka pasur mundësi për të përcaktuar përputhshmërinë.
EULEX njoftoi në prill 2022 se punon bashkë me autoritetet e Kosovës për inspektimin e të gjitha mbetjeve njerëzore në këtë institucion. Në fillim të majit 2025, KoSSev kërkoi një intervistë me kreun e ekipit forenzik, Dr. Luiza Marinjo, por misioni u përgjigj se ajo aktualisht nuk është e disponueshme.
Gabime në identifikime
Procesi i identifikimeve më parë nuk ka qenë pa gabime, veçanërisht kur përdoren metodat klasike – njohja personale.
Shembulli më i njohur është rasti i Rajko Milenkoviqit nga Mitrovica e Kosovës, i zhdukur më 14 nëntor 1999 në fshatin Bukoš. Mbetjet e tij mortore u gjetën dhe u ekshumuan në vitin 2000, por gabimisht iu dorëzuan një familjeje shqiptare nga Klina në vitin 2003.
Edhe pse përputhshmëria e ADN-së ekzistonte, familja e Milenkoviqit mori mbetjet e tij mortore vetëm në vitin 2014 – 14 vjet pas zhdukjes dhe më shumë se dhjetë vjet pas identifikimit. UNMIK e pranoi atëherë gabimin.
Marrëveshje dhe deklarata – premtime pa rezultate
Që në vitin 2002 u nënshkruan tre protokolle të rëndësishme: mbi repatrijimin ndërkufitar të mbetjeve mortore të identifikuara, mbi shkëmbimin e ekspertëve dhe ekspertizave forenzike dhe mbi ekipet e përbashkëta të verifikimit për burgjet e fshehta.
Dhjetë vjet më vonë, në 2012, në Bruksel u vendos që çështja e të zhdukurve të përfshihet në temat prioritare të dialogut. Vetëm në vitin 2023, presidenti i Serbisë Aleksandar Vuçić dhe kryeministri i Kosovës Albin Kurti miratuan Deklaratën për të Zhdukurit, e cila një vit më vonë detyroi Beogradin dhe Prishtinën të bashkëpunojnë për gjetjen dhe identifikimin e qindra personave që ende regjistrohen si të zhdukur.
Në dhjetor 2024, negociatorët kryesorë Petar Petković dhe Besnik Bisljimi ranë dakord për formimin e një komisioni për zbatimin e Deklaratës. Megjithatë, deri sot, njoftimi i vetëm për një takim të grupit punues ishte ai më 26 qershor në Gjenevë, por pa informacion nëse ai u mbajt.
Mbështetje ndërkombëtare
Organizata si ICRC dhe ICMP vazhdojnë të menaxhojnë bazat e ADN-së dhe të ofrojnë mbështetje për familjet e të zhdukurve. Në gusht 2025, ICMP mbajti një takim me Komisionin dhe Policinë e Kosovës për krimet e luftës.
Përveç kësaj, BE financion projekte si “Uncovering the Truth”, që përmes intervistave dhe avokacisë ndihmon familjet e të zhdukurve.
“Vullneti politik është pengesa kryesore”, theksoi më parë në qershor për KoSSev Bekim Bljakaj, drejtor ekzekutiv i FHP Kosovë, duke kujtuar se kjo organizatë ishte nga të parat që propozoi që çështja e të zhdukurve të përfshihet në dialogun e Brukselit.
Para Ditës Ndërkombëtare të Personave të Zhdukur, Bljakaj tha për Kohën se çështja e të zhdukurve trajtohet më shumë si politike sesa humanitare: “Shpresat ishin të mëdha pas marrëveshjes Kosovë-Serbi në dhjetor 2024, por takimet u ndërprenë. Bashkimi Evropian nuk bëri mjaft për ta vendosur këtë çështje si prioritet.”
Nga ana tjetër, anëtari i komisionit të qeverisë së Kosovës për personat e zhdukur, Kushtrim Gara, tha për të njëjtin medium se Prishtina adreson këtë çështje rregullisht në dialog dhe përdor të gjitha mekanizmat e disponueshëm.
Në Prishtinë – vendosja e kurorave dhe mesazhe
Përpara Ditës Ndërkombëtare të Personave të Zhdukur, institucionet e Kosovës, partnerët ndërkombëtarë dhe organizatat e shoqërisë civile kujtuan se fati i 1.584 personave të zhdukur gjatë luftës në Kosovë ende nuk dihet, ndërsa familjet vazhdojnë të kërkojnë të vërtetën dhe drejtësinë.
Diplomatët ndërkombëtarë, përfshirë ambasadorët britanik, gjerman dhe francez, kryesuesen e amerikanëve Ana Pratipati dhe përfaqësues të EULEX-it, nderuan të zhdukurit në Prishtinë.
Ambasada amerikane shkroi në Facebook: “Jemi solidarë me familjet e tyre dhe konfirmojmë përkushtimin tonë ndaj së vërtetës dhe drejtësisë. Çdo familje meriton përgjigje për fatin e të dashurve të saj.”
Ambasadori britanik Jonathan Hargreaves kujtoi “Baçiu Bajramin” së fundmi të ndjerë (Bajram Çerkini), babai i një të riu të zhdukur, i cili u bë simbol i luftës së familjeve: “Është e nevojshme që të vazhdojmë të gjithë misionin e tij – të hapim dyert, të rrisim ndërgjegjësimin dhe të nxisim institucionet e Kosovës dhe Serbisë të heqin pengesat në kërkimin e së vërtetës.”
EULEX theksoi rëndësinë e zbardhjes së fatit të rreth 1.590 të zhdukurve dhe mbështeti projektet e organizatave vendore që dokumentojnë dëshmitë e familjeve.
Međunarodni dan nestalih: I dalje svako samo svoje broji i oplakuje
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
