Dan pred protest koji je Asocijacija kosovskih opština (AKK) zakazala za 1. septembar u Prištini, predsednik Alijanse za budućnost Kosova (AAK) i gradonačelnik Đakovice Ardijan Đini (Ardian Gjini) pozvao je građane da se pridruže skupu, optužujući centralnu vlast da „nezakonito i iz političkih motiva“ zadire u nadležnosti lokalnih samouprava. Kao probleme je izdvojio smanjenje budžeta, više od 3.100 nastavnika koji su, prema njegovim navodima, ostali izvan finansijskog planiranja, neobeštećivanje štete od prirodnih nepogoda, centralizaciju inspektorata i zapošljavanja, kao i nove rizike za opštinsku imovinu.
Protest je zakazan za sutra u 11 časova u centru Prištine, a dolazi nakon višenedeljnih upozorenja AKK da centralni nivo vlasti finansijski slabi opštine i preuzima deo njihovih zakonom utvrđenih nadležnosti.
Đini je danas poručio da su opštine „prva adresa građana“ i glavni nivo njihovog neposrednog institucionalnog predstavljanja.
„Funkcionisanje opština utvrđeno je zakonom, koji jasno priznaje nadležnosti i prava svakoj opštini“, naveo je.
Međutim, tvrdi da se te nadležnosti „svakim danom sve više, nezakonito i sa političkom motivacijom“ napadaju sa centralnog nivoa.
Prema njegovim rečima, centralne institucije, umesto da podrže lokalne samouprave, sprečavaju ih da obavljaju poslove za koje su nadležne.
Đini: Više od 3.100 nastavnika van finansijskih planova
Đini je nabrojao više oblasti za koje tvrdi da pokazuju trend centralizacije.
„Situacija je jasna: budžeti se smanjuju, više od 3.100 nastavnika ostavljeno je van finansijskih planiranja, šteta od prirodnih nepogoda se ne nadoknađuje, inspektorati se centralizuju, zapošljavanje u državnoj službi oduzima se lokalnom nivou, dok su opštinska imovina i druge oblasti ugrožene novim ograničenjima“.
Poručuje da posledice takvih odluka ne snose samo predsednici opština i lokalne administracije.
„Kada opština izgubi moć, gube se i usluge koje svakodnevno dobijate. Kada joj se oduzimaju nadležnosti, slabi lokalna demokratija. Kada joj se uzimaju budžeti, zaustavljaju se investicije i oštećuju javne usluge“, kazao je Đini.
Zbog toga, kako navodi, opštine sutra žele da „podignu glas“ i zatraže poštovanje svojih zakonskih prava i nadležnosti.
„Ova situacija ne šteti predsedniku opštine i opštinskoj administraciji, već samom građaninu“, dodao je.
Građane je pozvao da im se pridruže uz poruku: „Za opštine. Za građane. Za lokalnu vlast“.
Dva dana ranije AKK: Opštinama „uzeto 360 miliona evra“
Đinijev poziv usledio je dva dana nakon što je predsednik AKK i gradonačelnik Uroševca Agim Aljiju (Agim Aliu) izneo znatno detaljnije finansijske optužbe na račun centralne vlasti.
Aljiju je 29. avgusta kazao da predstavnici lokalnih samouprava već dve godine nisu imali sastanak sa Aljbinom Kurtijem, ni dok je bio premijer u punom mandatu, niti sada, kao premijer u tehničkom mandatu.
Istovremeno je tvrdio da je opštinama iz njihovih budžeta do sada „uzeto“ čak 360 miliona evra.
Najveći deo tog finansijskog tereta, prema AKK, povezan je sa obavezama iz kolektivnih ugovora, sudskim presudama i izvršnim postupcima.
Aljiju je tada naveo da su samo dodatni troškovi izvršenja dostigli više od 100 miliona evra, odnosno oko 27 odsto, ocenjujući da su pojedine lokalne samouprave dovedene u stanje nalik „bankrotu“.
AKK je još u julu upozoravala da bi 2026. mogla biti finansijski najteža godina za opštine i procenjivala da bi ukupan finansijski teret tokom godine mogao premašiti 150 miliona evra.
Zahtevi: Budžeti, imovina, kolektivni ugovor, poplave
Protest nije nova odluka. AKK ga je najavila još 18. avgusta, navodeći više zahteva centralnim institucijama.
Među njima su zaštita opštinskih budžeta, imovine i nadležnosti, nadoknada obaveza nastalih iz kolektivnih ugovora, finansiranje stope od 0,5 odsto za radno iskustvo iz centralnog budžeta, nadoknada štete od poplava, pravičnije finansiranje opština i prestanak onoga što AKK opisuje kao intervencije centralnog nivoa u lokalnu autonomiju.
Aljiju je tada najavljeni protest opisao kao „prvi korak“, uz mogućnost dodatnih akcija ukoliko se odnos centralnih institucija prema lokalnim samoupravama ne promeni.
Vlada odbacuje tvrdnje da opštinama uzima novac
Centralna vlast je, sa druge strane, prethodnih dana odbacivala optužbe da finansijski slabi lokalne samouprave.
U odgovorima na kritike AKK pozivala se, između ostalog, na podatke ministra finansija Hekurana Muratija prema kojima je ukupan budžet namenjen opštinama sa 546 miliona evra 2021. godine povećan na projektovanih 907 miliona evra za 2027. godinu, odnosno za oko 66 odsto.
Iz Vlade su tvrdili i da sredstva nisu „uzeta“ opštinama, već da su opštinski prihodi i budžetska izdvajanja ostali u lokalnim samoupravama, dok spor oko pojedinih sredstava proizlazi iz zakonskih pravila o javnim finansijama, izvršenju sudskih odluka i drugim obavezama.
To, međutim, nije umanjilo spor sa AKK, koja tvrdi da nominalni rast ukupnog budžeta ne rešava pitanje sredstava koja se sa računa opština povlače po sudskim i izvršnim odlukama niti, prema njihovim navodima, centralnog zadiranja u druge lokalne nadležnosti.
Spor više nije samo finansijski
Sukob lokalnih i centralnih institucija poslednjih meseci proširio se izvan pitanja budžeta.
AKK je pred Ustavnim sudom osporila uredbu o zapošljavanju državnih službenika, tvrdeći da pojedine odredbe vode centralizaciji zapošljavanja u opštinama.
Kancelarija premijera odbacila je takvo tumačenje, uz tvrdnju da opštine i dalje samostalno vode svoje procedure zapošljavanja.
Novo sporno pitanje otvorilo se i oko javne imovine.
Početni nacrt izmena Zakona o javnoj imovini predviđao je da Kosovo bude jedini nosilac prava svojine nad javnom imovinom, dok bi opštine imale pravo korišćenja, upravljanja i administriranja.
AKK je takvu mogućnost ocenila kao dodatni korak ka centralizaciji.
Neće svi gradonačelnici
Iako AKK insistira da protest nije stranački već institucionalni, podrška među gradonačelnicima nije potpuna.
Gradonačelnik Južne Mitrovice Faton Peci ranije je javno poručio da neće učestvovati, navodeći da lokalne samouprave ne treba da „glume opoziciju Vladi“.
Sa druge strane, zamenica gradonačelnika Prištine Besijana Musmurati pozvala je građane i opštinske službenike da se pridruže protestu, takođe ukazujući na, kako tvrdi, kontinuirani trend centralizacije.
Za opštine sa srpskom većinom rasprava o granicama lokalnih nadležnosti ima dodatnu težinu.
Važeći Zakon o lokalnoj samoupravi predviđa za njih proširene nadležnosti u pojedinim oblastima, uključujući zdravstvo, visoko obrazovanje i kulturu, kao i poseban mehanizam za izbor lokalnih policijskih komandira.
KoSSev je nedavno detaljno analiziraospor između centralne vlasti i opština, od finansiranja, zapošljavanja i javne imovine do važećeg Zakona o lokalnoj samoupravi i posebnog značaja koji taj pravni okvir ima za opštine sa srpskom većinom. Ceo tekst čitajte u:
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
