Spomenica Visokih Dečana 1922-1945: Veličanstveni manastir visok po istorijskom značenju i duhovnom zadatku, spaja narod tri vere

Visoke Dečane od 1924. do 1945. godine posećivao je niz gostiju. Strane i domaće diplomate, intelektualci, industrijalci, novinari, avanturisti – samo su neki od onih koji su boravili u metohijskom manastiru. Na prvim stranicama manastirske knjige gostiju – spomenice – 27. avgusta 1924. godine svoja imena upisali su i kralj Aleksandar Karađorđević i kraljica Marija. Prema zapisima u ovoj manastirskoj spomenici – većina gostiju dolazila je sa prostora predkumanovske Srbije, Južne Srbije i Crne Gore. Sreću se i zapisi posetilaca sa teritorije današnje Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Slovenije. Manastir su posećivali i stanovnici – Beograda, Vukovara, Zagreba, Sente, Peći, Uba, Šida, Vranja, Skoplјa, Đakovice. Svedočanstva o grupnim dolascima učenika, članova raznih društava i esnafskih udruženja dostupna su već na samom početku knjige, dok od početka tridesetih njihov broj značajno raste. Tokom proleća i jeseni 1936. godine u manastir su došle ekskurzije iz Pančeva, Beograda, Ljublјane, Nikšića, Uroševca, Užica, Starog Bečeja, Zemuna, Čačka, Skoplјa, Herceg Novog. I iako su zapisi na prvi pogled teško čitljivi, nalik jedan na drugi, pažlјivim promišlјanjem nad sitnim tragovima ostavlјenim u šturim rečima, vidljivi su dragoceni podaci za sklapanje mozaika društva tadašnje Kralјevine Jugoslavije. Utisci gostiju ukazuju na to da su Visoki Dečani bili mnogo više od verske svetinje. Svoje goste ispunjavali su ponosom i nadom u svetlu budućnost. Posetioci su u njima videli dokaz trajanja i simbol ispunjenja kosovskog zaveta. Donosimo još jednu priču iz dečanske riznice o tome kako izgleda ova manastirska knjiga, šta su bile poruke posetioca u periodu dužem od dvadeset godina, te čijim je utiskom i završena. Tekst je pripremljen na osnovu rada „Knjiga gostiju manastira Visoki Dečani (1924-1945) kao istorijski izvor“, Petra R. Ristanovića, koji je objavljen 2015. godine u okviru zbornika radova „Baština“. 

Potpisi Kralјa i Kralјice u Dečanskoj Spomenici 1924. godineNa prvoj strani knjige gostiju manastira Visoki Dečani, ispod naslova „Spomenica Lavre Visokih Dečana“, nalazi se fotografija kralјa Aleksandra Karađorđevića u generalskoj uniformi okićenoj odlikovanjima.

 Kralј Aleksandar i Kralјica Marija u Dečanima 1924. godine

Osam strana kasnije, nakon slika svetog kralјa Stefana Uroša III Dečanskog, manastirske crkve Hrista Pantokratora, kralјevog krunisanja 1321. godine, isposnice svetog kralјa i utvrđenog grada Zvečana, nalaze se prvi zapisi.

Kralј Aleksandar i kralјica Marija upisali su svoja imena 27. avgusta 1924. godine, pa je i prvih dvadeset strana knjige gostiju ispisano za vreme kralјeve posete.

U tim zapisima primetno je, ističe Ristanović – opšte mesto koje ostaje prisutno u zapisima sve do okupacije: isticanje kontinuiteta između srpske srednjevekovne države i Kralјevine SHS u kojoj je ona obnovlјena, dok se vladarska dinastija Karađorđević smatra nastavlјačem dela i naslednicom svetorodne dinastije Nemanjić.

Manastirska knjiga gostiju čuva se u arhivi manastira, ima 492 neobeležene strane, brojano od prve strane na kojoj se nalazi naslov i fotografija kralјa Aleksandra, pa do poslednje strane sa zapisima, uklјučujući i prazne strane.


Oficiri kralјeve garde ponosno ističu da su „učesnici palјenja sveća zavetovanih od carice Milice osvetniku Kosova", koje je zapalilo Nјegovo Veličanstvo – Kralј Srba, Hrvata i Slovenaca Aleksandar I.

Utiscki oficira Kraljeve garde 1924.

Istu poruku nose brojni kasniji zapisi.

Milorad Rajčević, "svetski putnik", kako se potpisivao, kao dopisnik beogradskog „Malog žurnala“ 1910. se zaputio na put oko sveta. Napisao je niz tekstova i dve knjige o doživlјajima sa svojih putovanja po Dalekom istoku i Africi – beleži da se pomolio za „pokoj duše svih izginulih od Kosova pa do oslobođenja i ujedinjenja naše velike troimene Kralјevine“.

Tokom prve kralјeve posete 1924. godine Dečane su posetili i visoki državni funkcioneri: predsednik ministarskog saveta Ljuba Davidović, ministar vojni đeneral Stevan Hadžić, potpredsednik Narodne skupštine Ljubo Bakić, veliki župan Zetske oblasti Milovan Džaković, potom oficiri i episkopi. 

Jugoslovenski karakter manifestaciji dalo je prisustvo intelektualaca iz Beograda, Zagreba i Ljublјane – zapise u knjizi gostiju ostavili su i rektor Beogradskog univerziteta Bogdan Gavrilović, prorektor Univerziteta Sava Urošević, predsednik Jugoslovenske akademije u Zagrebu Gavro Manojlović i rektor Univerziteta u Ljublјani Franc Kidrič.

Povod za dolazak ovolikog broja pripadnika društvene elite je bila kralјeva poseta i ustoličenje Patrijarha, ali su se česte posete velikog broja uglednih ličnosti nastavile sve do okupacije 1941. godine.

Među gostima manastira su i imena – velikog župana splitske oblasti Iva Perovića; ministra agrarne reforme dr Vladimira Andrića; ministra saobraćaja đenerala Svetislava Milosavlјevića Tise; ministre prosvete i saobraćaja Božidara Ž. Maksimovića i Lazara Radivojevića; bana Zetske banovine dr Uroša Krulјa; upravnika dvora generala Vojislava Vukovića; ministra polјoprivrede Ljubomira Tomaševića; bana Zetske banovine Alekse Stanišića; ministra pravde Božidara Maksimovića; bana Dunavske banovine Dobrice Matkovića; ministra pravde Nikole Subotića; kao i niza političara potpisanih kao „bivši ministri“ ili „ministri u penziji“: Nika Župančića, Milana Stojadinovića, Nikolu Nikića, Dragutina Pećića, Vasilija I. Jovanovića.

Od istaknutih intelektualaca manastir su posetili profesori univerziteta – istoričar Vladimir Ćorović, biolog Ivan Đaja, arheolog Miloje Vasić, entimolog Mihajlo Gradojević, osnivač šumarskog fakulteta u Zagrebu Đuro Nenadić, slikar i arhitekta Branko Popović, pravnik i političar Dragolјub Jovanović, istoričar književnosti Petar Kolendić, lekar Sima Miloševića, botaničar Mladen Josifović, kompozitor Kosta Manojlović, geograf Borivoje Ž. Milojević, istoričar književnosti Pavle Popović, književnik i istoričar umetnosti Milan Kašanin, književnica Isidora Sekulić, pesnici Gustav Krklec, Jovan Dučić, Sibe Miličić.

Ipak, po pozivu, oficiri su bili najbrojniji gosti manastira. Imena kapetana, majora, pukovnika i generala su na gotovo svakoj stranici, dok su česte bile i posete crkveng klera.

U Dečane su dolazili i bogati industrijalci i bankari, poput Lazara Teokarevića iz leskovačke porodice industrijalaca Teokarević, potom Ignjata Bajlonija, industrijalca i u trenutku posete manastiru guvernera Narodne banke Kralјevine Jugoslavije ili Mihajla Patrnogića, direktora banke Stara Srbija iz Skoplјa.

U manastir su dolazili intelektualci najrazličitijih struka i ideoloških opredelјenja, pa se pretpostavlja da su i motivi za dolazak bili različiti. Stručna zainteresovanost je bila jedan od njih. U međuratnom periodu su napisani prvi ozbilјni, naučno utemelјeni radovi o Dečanima iz pera domaćih i inostranih stručnjaka. Profesor Lazar Mirković je posetio manastir 1933. i četiri godine kasnije objavio prve studije o manastirskim starinama. Ubrzo je napisana i prva monografija o Dečanima. Đorđe Bošković i Vladimir Petrović su završili pisanje 1938. i objavili je 1941. godine. 

Đurđe Bošković 30-ih na putu za Dečanske isposnice

Svojevrsni spisak uglednih građana, koji bi lako mogao da stoji umesto popisa „ko je ko u Kralјevini Jugoslaviji“, upotpunjuju zapisi ličnosti poput čuvenog vojvode iz vremena četničke akcije u Staroj Srbiji Vasilija Trbića, pokretača Topličkog ustanka Koste Pećanca, jednog od heroja odbrane Beograda 1915. i uspešnog poslovnog čoveka između dva rata – Đorđa Roša, divizijskog đenerala i potonjeg predsednika „vlade narodnog spasa“ u okupiranoj Srbiji Milana Nedića ili istaknutog rodolјuba, Goranca Mehmeda Pelivanovića.

Stranice su ispunjene i zapisima gostiju iz Hrvatskih i Slovenačkih krajeva, a manastir je za njih predstavlјao simbol narodnog jedinstva.

Ministar građevine Stjepan Srkulј, u vladi Vojislava Marinkovićm (1932), zapisao je:

„Visoki Dečani su doista visoki i po svojem historijskim značenju, i po duhovnim zadatku, jer spajaju narod triju vera, kako je osmislio to sve i graditelј s primorskih strana, možda i ne misleći da će trebati šest stotina godina da se njegovo kameno djelo pretvori u narodno ujedinjenje.“

Verska struktura gostiju pokazuje da su dominantna većina pravoslavci. Ipak, nisu izostali zapisi ni muslimana i vernika katoličke veroispovesti. 

Idriz Karabegović, u pratnji još šest muškaraca čija imena govore da su najverovatnije muslimanske veroispovesti, beleži:

"Očaran veličinom prošlosti našeg naroda – polazim sa oduševlјenjem u narod i po svom znanju pričaću o najvećem našem spomeniku."

Fra Vojislav Mikulić, franjevac iz samostana na Širokom Bregu, u zapadnoj Hercegovini, takođe je posetio manastir.

U zapisu se divi, kako je naveo – "veličanstvenosti" koja je "na diku Jugoslaviji". Posebno ističe da je arhitekta manastirske crkve bio franjevac, Vito iz Kotora.

Važan segment knjige gostiju predstavlјaju i zapisi stranaca.

Utisak norveškog piscaVisoki Dečani su bili česta stanica za novinare i putopisce na proputovanju preko Balkana, kao i turiste u poseti Jugoslaviji. U knjizi gostiju, pored zapisa na srpskom i retkih zapisa na albanskom, nalaze se i zapisi na nemačkom, italijanskom, engleskom, francuskom i ruskom.

Svedočanstvo o boravku u manastiru su ostavili posetioci iz Nemačke, SAD, Velike Britanije, Italije, Francuske, Čehoslovačke, Bugarske, Švajcarske, Holandije, Norveške, Litvanije, Švedske, Polјske, Japana, Australije i Indije.

Struktura posetilaca je raznolika.

Diplomate na službi u Jugoslaviji odlazile su na turističke posete jugu kako bi se upoznali sa istorijom zemlјe u kojoj su bili na službi.

Tako se među gostima manastira nalaze imena – američkog vojnog atašea Vilijema Gudsona; engleskog poslanika i konzula u Skoplјu; grupe polјskih diplomata među kojima su „poslanik Polјske republike“ i „vojni izaslanik Polјske republike“; sekretara engleskog poslanstva u Beogradu Patrika Robertsa81; britanskog poslanika u Beogradu Nevila Hendersona; švedskog konzula u Skoplјu; službenika nemačkog poslanstva u Beogradu dr Vindekera; austriske diplomate iz Zagreba i Beograda Herberta fon Trol-Oberfela i Roberta Kronholca; nemačkog poslanika u Tirani Erika fon Lukvalda; ađutanta Hermana Geringa Hansa Voltera; R. S. Kempbela iz Velike Britanije; nemačkog ministra saobraćaja Klajmana i generalnog konzula nemačkog poslanstva u Beogradu Franca Nojhauzena; američkog dilomatu u Solunu Hjua Kelija i drugi.

Vladika Nikolaj sa đacima monaške škole u DečanimaPosebno su brojni novinari listova sa zapada koji su putovali Balkanom u potrazi za pričama, pa se u knjizi gostiju može pročitati zapis Maksa Friša, čuvenog švajcarskog novinara i pisca koji je 1933. posetio Dečane; Maksa Fišera, urednika Dojče Algemajne Cajtinga, i niza drugih.

Svoja svedočanstva su ostavlјali i umetnici, slikari, fotografi, te je u knjizi i zapis Kurta Helšera, fotografa koji je objavio knjigu o svom putu po Balkanu i slikara Jozefa Arensa, čijih je više slika inspirisano boravkom u Jugoslaviji.

Zapisi gostiju govore da su bili zadovolјni prijemom i posebno ističu gostolјubivost tadašnjeg arhimandrita Leontija.

U knjizi gostiju našla su se i imena nemačke umetnice i kreatorke Julije Hase-Verkentin, žene čuvenog nemačkog umetnika Pola Hasea i bavarskog princa Adalberta i njegove žene Pilar.

Jedan od retkih izuzetaka je zapis Ram Žuje Veselovića, „poslednjeg vojvode manastira svete Patrijaršije u Peći“.

Broj zapisa u knjizi postepeno raste tokom tridesetih, usled stabilizacije prilika u Južnoj Srbiji i pobolјšanja saobraćajnih veza.

Ipak, Drugi svetski rat doneo je novu promenu. Na poslednjih 20 strana knjige, popunjenih za vreme rata, mogu se pročitati gotovo samo zapisi na italijanskom i potom, nakon kapitulacije Italije 1943., na nemačkom.

Vladika Serafim Nemačka armija ušla je u Dečane 20. aprila 1941. Monaška škola je odmah zatvorena, a učenici poslati kućama.

Episkop raško-prizrenski Serafim se sklonio u manastir, ali je ubrzo poslat u Beograd, a potom interniran u Tiranu, gde je preminuo 1945. godine.

Većina srpskog stanovništva iz okoline, mahom kolonista, pobegla je u Crnu Goru. Uprava nad manastirom je poverena arhimandritu Teodosiju sa kojim je ostalo samo nekoliko monaha.

Albanci su, navodi Ristanović u svom radu – uzurpirali manastirsku zemlјu, posekli šumu, pa je manastiru ostala samo bašta.

Situacija je bila toliko teška da je arhimandrit Teodosije maja 1943. pisao sinodu, žaleći se da za jelo imaju samo kukuruz i malo stoke. Manastir nije opustošen, jer su ga čuvali prvo nemački, a potom italijanski vojnici. Prvo ih je bilo samo četiri, ali zbog teške situacije kasnije je stigao ceo batalјon.

Italijanski vojnici u II svetskom ratu čuvali Visoke Dečane Međutim, prizora stradanja i rata skoro da i nema u zapisima italijanskih i nemačkih vojnika.

Poput običnih turista, oni se zahvalјuju na gostoprimstvu i dive arhitekturi crkve, čak i kada je slom Trećeg rajha u ratu postao sasvim izvestan.

Komandant 21. SS brdske divizije Skenderbeg (1. albanska) Avgust Šmithuber 3. juna 1944, na belini poslednje strane ispred korica, ostavio je zapis u kome navodi da, zajedno sa svojim vojnicima i oficirima, svedoči unošenju poslednjeg zapisa u „20 godinu staru knjigu gostiju“ i zahvalјuje se bratstvu na gostoprimstvu.

Međutim, godinu dana kasnije, knjiga je dopunjena novim zapisima.

U aprilu 1945. imena su upisali Radivoje Boričić, načelnik OZNE za Beranski okrug, Džeko Hadžić, politkomesar, potom nekolicina oficira NOVJ i drugi predstavnici nove, komunističke vlasti.

Nјihovi potpisi na belini korica, uneti u vreme kada je nestalo svake nade u obnovu Kralјevine Jugoslavije, simbolično zatvaraju dečansku knjigu koja pruža uvid u istoriju njenog trajanja i sloma.



Sve fotografije iz foto-arhive Manastira Visoki Dečani

O ostalim pričama iz Dečanske riznice čitajte na našoj stranici "Iz dečanske riznice"



 

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.