Kosovske opštine suočavaju se sa stvarnim finansijskim i institucionalnim problemima koji ih dovode u rizik od „funkcionalnog bankrota“, ocenio je analitičar politika Instituta GAP Bekim Saljihu. Za Radio Slobodna Evropa, on tvrdi da najveći deo problema nije nastao za vreme vlade Aljbina Kurtija, već je posledica odluka ranijih vlada, ali aktuelnoj izvršnoj vlasti pripisuje odgovornost zato što probleme nije rešavala. Posebno upozorava na više od 300 miliona evra obaveza koje su opštine do sada plaćale, između ostalog po osnovu kolektivnih ugovora i drugih odluka centralnog nivoa, zbog čega novac može biti povlačen i iz već planiranih lokalnih projekata.
Saljihu je o sve zaoštrenijem odnosu opština i centralne vlasti govorio u podkastu „5 pitanja“ servisa na albanskom jeziku Radija Slobodna Evropa, nakon prošlonedeljnog protesta dela gradonačelnika pred zgradom Vlade u Prištini.
Prema njegovoj oceni, iza protesta postoji i politička dimenzija, ali to ne poništava probleme sa kojima se lokalne vlasti suočavaju.
„Opštine se suočavaju sa nizom problema“, kazao je Saljihu, ocenjujući da ih oni izlažu riziku od „funkcionalnog bankrota“.
Zakonski, naveo je, opštine ne mogu da bankrotiraju u klasičnom smislu, ali mogu da dođu u stanje u kojem više nisu sposobne da obavljaju sve funkcije zbog kojih postoje.
„95 odsto problema nije stvorila ova vlada“
Saljihu pravi razliku između porekla problema i odgovornosti sadašnje vlade da ih rešava.
Prema njegovoj proceni, „95 odsto“ problema sa kojima se opštine danas suočavaju nastalo je odlukama centralnih vlasti, ali uglavnom pre Kurtijeve vlade.
„Većina njih su problemi prethodnih vlada“, kazao je.
Aktuelnu vladu, međutim, kritikuje zbog, kako je rekao, nezainteresovanosti, zanemarivanja i ignorisanja potreba i zabrinutosti opština.
„Vlada Kurti nije ta koja je napravila štetu, ali kao ekspert mogu da konstatujem da nije uradila nešto korisno u smislu poboljšanja, jačanja ili reforme lokalne vlasti“, rekao je Saljihu u podkastu.
Naveo je i da je vlada u programu imala više ciljeva u oblasti lokalne samouprave – između ostalog četvrti grant za opštine, izmene zakona o finansijama lokalne vlasti i lokalnoj samoupravi, kao i grant za socijalna pitanja – a da je, prema njegovoj oceni, realizovala samo zakon koji se odnosi na učinak opština.
Kolektivni ugovori: Obaveze zaključio centralni nivo, račun stigao opštinama
Jednim od glavnih uzroka finansijskih problema Saljihu smatra kolektivne ugovore u obrazovanju i zdravstvu.
Ugovore je, objašnjava, zaključivao centralni nivo sa sindikatima, ali su finansijske obaveze završile kod opština jer one upravljaju preduniverzitetskim obrazovanjem i primarnom zdravstvenom zaštitom.
Reč je o pravima zaposlenih koja uključuju, između ostalog, jubilarne nagrade, naknade za ishranu i putovanja i druga primanja.
Saljihu za RSE navodi da su opštine do sada platile više od 300 miliona evra obaveza, ne samo po osnovu kolektivnih ugovora već i drugih odluka i zakona centralnog nivoa.
Pitanje koje već duže izaziva spor jeste ko treba da snosi njihov trošak.
Opštine traže da im centralna vlast nadoknadi sredstva koja se sa njihovih računa povlače po sudskim i izvršnim odlukama, dok Saljihu ocenjuje da bez političke volje između dva nivoa vlasti taj problem neće biti rešen.
Kada sud povuče novac – može da nestane već ugovoreni put
Za građane je, međutim, najkonkretnija posledica upravo način na koji se ove obaveze naplaćuju.
Saljihu navodi primer opštine koja u budžetu predvidi asfaltiranje ulice, sprovede postupak nabavke i zaključi ugovor sa izvođačem.
Ako potom, na osnovu pravosnažne sudske odluke, Trezor povuče sredstva za namirenje neke ranije obaveze, novac može biti uzet upravo sa tog kapitalnog projekta.
Rezultat je, prema njegovom objašnjenju, dvostruki problem: građani ostaju bez planirane investicije, dok kompanija sa kojom je opština već zaključila ugovor može da je tuži zbog neizvršenja ugovornih obaveza.
„To proizvodi lančani efekat“, upozorava Saljihu.
Prema njegovoj oceni, opštine tako još mogu da pružaju osnovne usluge, ali im postaje sve teže da realizuju kapitalne investicije, javne projekte i razvojne usluge.
„Opštine mogu da pružaju esencijalne usluge, ali ne mogu da pružaju kapitalne“, kazao je.
On ocenjuje da su, osim finansijski snažnijih lokalnih samouprava poput Prištine i Prizrena, mnoge druge opštine već došle do tačke u kojoj uglavnom održavaju postojeće funkcionisanje, ali imaju sve manje prostora za nove investicije.
Problemi isti i u opštinama Samoopredeljenja
Poslednji protest opština pred Vladom nisu podržali gradonačelnici iz Samoopredeljenja, što je centralna vlast koristila i kao argument da iza zahteva postoji politička pozadina.
Saljihu, međutim, tvrdi da se sa istim finansijskim problemima suočavaju sve opštine, bez obzira na stranku koja njima upravlja.
„Nije da se sa ovim problemima suočavaju samo opštine kojima upravlja LDK ili samo one kojima upravlja PDK, već se suočavaju sve“, kazao je za RSE.
Kao primer je uporedio Prištinu, koju vodi Perparim Rama iz LDK, sa opštinama kojima upravljaju predstavnici Samoopredeljenja, navodeći da podaci, prema njegovim rečima, pokazuju iste sistemske probleme.
Istovremeno priznaje da politička pripadnost utiče na način na koji ih lokalni lideri javno predstavljaju.
Saljihu: I ranije se novac delio po političkoj liniji
Saljihu je kritikovao i praksu raspodele sredstava opštinama prema političkoj pripadnosti.
Tvrdi da su u početnim godinama Kurtijeve vlade pojedina sredstva ministarstava u velikoj meri odlazila opštinama kojima je tada upravljalo Samoopredeljenje, ali dodaje da to nije praksa svojstvena samo ovoj vlasti.
Prema njegovim rečima, favorizovanja je bilo i tokom vlada Ramuša Haradinaja, Ise Mustafe i Hašima Tačija, kada su prednost često dobijale opštine koje su vodile stranke na centralnoj vlasti.
„Sredstva treba deliti prema potrebama i učinku, a ne prema političkoj pripadnosti“, poručio je.
Upravo je, kaže, jedna od ideja najavljivanog četvrtog granta za opštine bila da se ograniči takva mogućnost i uvedu jasniji kriterijumi raspodele.
„Nepoverenje i nedostatak komunikacije“
Rešenje, prema Saljihuu, ipak nije nedostižno. Problem vidi pre svega u odnosu dva nivoa vlasti.
„Ima nepoverenja, ima nedostatka komunikacije“, ocenio je.
On smatra da je centralna vlast u pojedinim slučajevima pokušavala da „zadirkivanjem“ opština ispituje granice njihovih prava i nadležnosti – navodeći kao primere pitanja sopstvenih prihoda kroz budžetske propise i vlasništva nad opštinskom imovinom.
Prema njegovoj oceni, više je reč o pritiscima na ta prava nego o njihovom formalnom oduzimanju, ali takva praksa dodatno pogoršava klimu između centralnog i lokalnog nivoa.
Sporovi koji traju mesecima
Ovo je samo poslednja epizoda šireg spora između kosovskih opština i centralnih institucija.
KoSSev je 19. avgusta detaljno pisao o sporovima koji se istovremeno vode oko finansiranja, zapošljavanja opštinskih službenika, administrativnog nadzora i najavljenih promena u oblasti javne imovine, kao i o tome zašto je pitanje lokalne autonomije posebno značajno za opštine sa srpskom većinom.
Asocijacija kosovskih opština je potom 1. septembra organizovala protest pred Vladom, tražeći zaštitu opštinskih budžeta, imovine i nadležnosti, rešavanje finansijskih obaveza koje proizilaze iz kolektivnih ugovora, nadoknadu štete od poplava i, kako su naveli, prestanak zadiranja centralnog nivoa u lokalnu autonomiju.
Detaljnije o pravnom okviru lokalne samouprave, proširenim nadležnostima opština sa srpskom većinom i ranijem pokušaju izmene Zakona o lokalnoj samoupravi čitajte u posebnom tekstu KoSSeva: „Samouprava opština na Kosovu: Šta je pokušano 2021/22, šta se pokušava sada i zašto je to važno za srpske opštine“.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
