Kosovska Mitrovica u Prvom svetskom ratu

Kosovska Mitrovica u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Piše: Miloš Timotijević

“Živeti u prošlosti” često se tumači kao negativan pojam, da opiše nekog ko ne ume ili ne može da se ostvari u sadašnjem trenutku, već žali za propuštenim šansama. Međutim, setite se onih koji se prošlošću bave kao naukom. Istoričari pokušavaju da sadašnjim generacijama približe stara vremena. Ovog meseca Kosovska Mitrovica obeležila je stogodišnjicu oslobođenja. U današnjem vremeplovu vodim vas vek unazad. Evropom i svetom buktao je Veliki rat.

Most na Ibru u vreme austrijske okupacije u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Nakon završetka viševekovne turske carevine na Balkanu, Srbija je, između ostalih teritorija i gradova, u svoj sastav 1912. godine pripojila i Kosovsku Mitrovicu.

Odlazak osmanlijske uprave i ukidanje zastarelog feudalnog sistema pozitivno je uticao na razvitak Kosovske Mitrovice. Kao važan vojni centar, koji je u međuratnom periodu imao garnizon tri puta brojniji od broja stanovnika u mitrovačkom srezu, naš grad je 1913. godine posetio i regent Aleksandar Karađorđević. Sa razvitkom trgovine i zanatstva, Kosovska Mitrovica je ubrzo postala i jedan od privrednih centara južne Srbije. Ali takvo stanje je trajalo kratko, do 28. jula 1914. godine, i objave rata Srbiji od strane Austro-Ugarske.

Kosovska Mitrovica u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Sam povod za napad na Srbiju Austro-Ugarska je pronašla u verovatno najpoznatijem atentatu koji istorija poznaje, kada je Gavrilo Princip usmrtio nadvojvodu i naslednika prestola „dvojne monarhije“ Franca Ferdinanda. Podstreknuta podrškom Nemačke, koja je imala svoje imperijalne interese u predstojećem vojnom okršaju, Austro-Ugarska je napala Srbiju u avgustu 1914. godine.

Posle dve uspešne kampanje za srpsku vojsku na Ceru i u Kolubarskoj bici, gde su učestvovali i ljudi mobilisani iz šireg rejona Kosovske Mitrovice, došla je teška 1915. godina. U to vreme se napadu na Srbiju pridružila i vojno nadmoćna Nemačka, sa feldmaršalom i junakom istočnog fronta Augustom fon Makenzenom na čelu.

Srbija, kao mala zemlja, nije imala potencijala da se suprotstavi velikim silama. Osim Srba, i veliki broj Arbanasa, ali i pripadnika ostalih naroda iz kosovskomitrovačke regije je bio mobilisan i poslat u vojne operacije, prvo protiv Austrougara i Nemaca, a kasnije, po uključenju Bugarske u rat, na istočnu srpsku granicu. Usled brojčane, i nadmoćnosti neprijatelja u ratnom materijalu, začetka epidemije pegavog tifusa, srpska vojska je 1915. godine započela povlačenje sa severne granice ka jugu. Ovu defanzivu pratilo je široko rasprostranjeno dezerterstvo, posebno izraženo kod arbanaškog stanovništva, koje nije videlo svrhu svoje borbe. Povlačenje srpske vojske Ibarskom dolinom i niz planinu Rogoznu vodio je vojvoda Živojin Mišić, iskusni ratnik i komandant, pobednik na Kolubari. On je u dva navrata na Severu Kosova, u rejonu Leposavića 20/21. novembra, kao i Sočanice dan kasnije, pokušao da zaustavi germansku vojsku, ali bezuspešno.

U to vreme, dok joj je tadašnji neprijatelj faktički bio na pragu, Kosovska Mitrovica je na kratko bila i ratna prestonica Srbije, pošto su u njoj boravili Vlada i premijer Nikola Pašić. Sa druge strane, situacija je bila na ivici kolapsa, budući da su se, u grad slile i reke vojnika i izbeglica. Izuzetno tešku situaciju u gradu u tim danima svedoče i reči slaviste i književnog kritičara Gerharda Gezemana: „…Sve bi se to moglo i gledati sa zanimanjem, samo da među gomilom gladnih nije bilo regruta. To su mladići od 15 do 18 godina, koji su se regrutovali da ne bi ostali pod neprijateljom. Sad ih je ovde 40.000. Ja sam gledao kako im je jedan činovnik, jedva se savladavajući da ne zaplače, delio vunene čarape, svakom po jednu. Izgledali su bedno stojeći po ćoškovima i plačući. Da prosjače još nisu naučili. A i to im ne bi pomoglo.”

Kosovska Mitrovica, Prvi svetski rat, austrijska okupacija, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Nakon neuspešne poslednje linije odbrane kod Grabovca, Sokolice, Orahova i Lisice, grad je, velikim delom, napušten. Tome je doprinela i vest da su Bugari zauzeli Skoplje, čime je dalja odstupnica srpske vojske ka jugu bila presečena. Uz manje borbe na obodu Mitrovice, 24. novembra 1915. godine u grad su ušle austro-ugarske trupe, čime je započeo trogodišnji period okupacije.

Nakon sloma Kraljevine Srbije, teritorija Kosova i Metohije bila je podeljena na Austro-Ugarsku i Bugarsku okupacionu zonu. Kosovska Mitrovica smeštena pod austro-ugarsku vlast, i to kao sedište dela Kosova kojim je okupator upravljao. Mitrovački okrug se nalazio u sastavu Vojnog generalnog guvernmana za Srbiju, koji je bio potčinjen armijskoj Vrhovnoj komandi Austro-Ugarske. Okrugom je od januara 1916. godine upravljao pukovnik Artur Švarc, dok je pukovnik Volf imenovan komandantom žandarmerije, koja je imala sedište u Kosovskoj Mitrovici. Oni su postavljali predsednike svih opština u bivšem mitrovačkom srezu, a to su bili isključivo građani arbanaške nacionalnosti, čak i u onim mestima gde je stanovništvo gotovo 100% činio srpski živalj. Prvi predsednik opštine Kosovska Mitrovica bili su trgovac Fadilj Šefkija, dok je njegov naslednik bio Nedžip Draga. Uz predsednike opština, za rad u administraciji kvalifikovani su bili i kolaboranti koji ranije nisu „imali ispada protiv Monarhije“. Toj klasi pripadao je i mali broj Srba, ali delako brojniji su bili ljudi iz porodica aga i begova, koji su dolaskom okupatora povratili one posede koje su imali u doba Osmanlijske vladavine na prostorima Kosmeta.

Kosovska Mitrovica u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Dobro poznajući raznolikost stanovništva i mogućnosti za njihov razdor na prostorima Kosova i Metohije, neprijatelj je to koristio i vladao po principu „Divide et impera“ (lat. Zavadi pa vladaj). Koristivši rasprostranjen arbanaški živalj kojima su se predstavljali kao prijatelji i oslobodioci, Austro-Ugari su, kako se navodi u knjizi „Kosovska Mitrovica i okolina“ iz 1979, raspirivali mržnju među narodima, što je dovodilo do pljački i ubistva u selima na Kosovu. Takođe, muslimansko stanovništvo u mitrovačkom okrugu nije trpelo ni stroge poreze okupatora, koji je isplaćivan u vidu hrane, stoke i materijala. Sa druge strane, od srpskog seljaka je izvlačeno sve što se moglo uzeti, svako zrno žita koje je bilo više od najnužnijeg za preživljavanje. To je narod primoralo da kopaju zemunice i da proizvode svog rada kriju što dalje od svojih kuća. Vrednost srpskog novca je konstantno smanjivana, a Austro-Ugari su odnosili sve što su smatrali vrednim, pa je tako zabeleženo oduzimanje bakarnih posuda, odela, metalnih ukrasa, čak i skidanje crkvenih zvona.

Isto tako, napravljen je još jedan presedan – austrougarske vlasti ponovo su uvele feudalne odnose na Kosovu i Metohiji. To je u praksi značilo da su gospodari zemlje pre Prvog balkanskog rata, kada je feudalizam ukinut, mogli da krenu po selima i ubiraju dažbine. Takav „harač“ je u toku okupacije iznosio četvrtinu proizvoda sa imanja seljaka. Neke čitluk-sahibije su tražile i porez za nekoliko godina u kojima feudalizam nije bio na snazi, što je pojačalo otpor seljaka, posebno u reonu Ibarskog Kolašina.

Uz obnavljanje turskih dažbina, Austro-Ugari su odvodili ljude u internaciju. Za to su najčešće uzimani muškarci iz Kosovske Mitrovice, Ibarskog Kolašina i doline Ibra starosti od 17-52 godine, ali je među interniranim osobama bilo i žena i dece, pa čak i trudnica. Sve ovo je dovodilo stanovništvo na samu ivicu opstajanja.

Kosovska Mitrovica u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

U prvim mesecima 1916. godine, nakon ogromnog pritiska aga i okupatorskih snaga, pojedinci i grupe počeli su da traže spas bežeći u šume. Najpoznatija grupa koja je pružala otpor okupatoru su komite pod vođstvom Koste Vojinovića – Kosovca. On je u Ibarskoj dolini okupio četu kojom je, po uzoru na hajduke u tursko vreme, prkosio okupacionoj vojsci. Živeći kod svog oca u Kosovskoj Mitrovici, Kosta Vojinović je, pre samog odmetanja, radio na uspostavljanju i jačanju veza sa ljudima. Nakon toga, u prvoj polovini avgusta on je u Leposaviću osnovao Ibarsko-kopaonički komitski odred, koji je za kratko vreme narastao i brojao 50 ljudi pod oružjem i odneo je nekoliko pobeda nad okupatorom. Paralelno sa borbom, Kosta Vojinović je radio na ojačavanju veza sa viđenijim ljudima iz Kosovske Mitrovice i Vučitrna, što je rezultiralo sastankom u Sočanici, gde je odlučeno da se podigne ustanak. Nakon priprema područja i agitacije budućih boraca, planiran je, između ostalog, i napad na Austrugarske snage u Kosovskoj Mitrovici. Međutim, postavljen cilj nije postignut, pošto se saznalo za namere ustanika i one su osujećene. Ubrzo su sela oko Sočanice, gde se nalazio jedan broj tabora srpskih boraca, bila opkoljena, i u njima je napravljena prava pustoš. Za nauk stanovništvu, ono je sakupljeno u Ibarskoj Slatini, gde je streljano ili obešeno preko 20 osoba, dok je veliki broj oteran u zatvor u Kosovskoj Mitrovici. Nakon suđenja, na smrt vešanjem osuđeno je još 16 osoba, dok je na zatvorske kazne osuđeno još 46 lica.

Nakon sloma ovako pažljivo pripremanog ustanka, Kosta Vojinović je sa delom svog štaba prešao preko Kopaonika u istočnu Srbiju, gde je u februaru 1917. godine podigao jedini ustanak u okupiranim teritorijama u toku Prvog svetskog rata – Toplički ustanak. Za to vreme stanovništvo Kosovske Mitrovice i celog Kosova prolazilo je kroz najteže represije, masovno je deportovano u logore, a manje čete komita koje su ostale i pružale otpor okupatoru u reonu Ibarskog Kolašina i planine Rogozne su likvidirane.

Prizori iz Kosovske Mitrovice u vreme austijske okupacije u Prvom svetskom ratu, FOTO: Bildarchiv ÖNB

Sa druge strane, dok je Austro-Ugarska relativno čvrsto držala vlast u unutrašnjosti, stanje na novoformiranom Solunskom frontu je bitno počelo da se menja u korist saveznika, kojima su se sa Krfa i iz Bizerte, priključili oporavljeni srpski vojnici. Srbi su već krajem septembra 1916. godine zakoračili na „svoju zemlju“ zauzevši Kajmakčalan, koji je mogao biti polazna tačka za naredne ofanzivne operacije. Ipak, pat pozicija je trajala preko godinu i po dana, kada su savezničke snage, predvođene francuskim generalnom Franšeom d’Epereom probile Solunski front, odakle je nastupilo nezadrživo napredovanje ka Srbiji.

U svim borbama od druge polovine 1916. godine učestvovali su i srpski vojnici, u kojima je mali broj njih dolazio i iz mitrovačkog sreza. Pradedom „Soluncem“ se može podičiti i autor ovog teksta.

Konačno oslobođenje Kosovske Mitrovice usledilo je 12. oktobra 1918. godine, kada su jedinice francuskog generala Tranijea gotovo bez otpora ušle u grad, dok su se neprijateljske snage povlačile prema Novom Pazaru. Za francuskom vojskom nastupala je Druga srpska armija, pa su Timočka i Šumadijska divizija u Mitrovicu došle 21. oktobra, pre tačno jednog veka.

Marš srpskih vojnika ulicama Kosovske Mitrovice označio je kraj strašne trogodišnje okupacije grada, ali i njegov novi početak i uvod u period u kojem će Kosovska Mitrovica doživeti jedan od svojih procvata, ovoga puta u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.


Miloš Timotijević, profesor je istorije iz Zvečana. Diplomirao je na temi „Kosovskomitrovački srez 1929-1941. godine: Društveno-ekonomske i političke prilike“. Fokus njegovog dosadašnjeg istraživanja je lokalna istorija u prvoj polovini XX veka. Zaposlen je u NVO sektoru preko dve godine.

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.