Izvor: Koha (Tekst je izvorno preveden sa albanskog)
Autor: Sylë Ukshini (Silje Ukšini)
„Srpski svet“ ne oslanja se samo na nove političke, medijske i kulturne instrumente, već i na politiku sećanja. Prema formulaciji Nevenke Tromp, opasnost je u tome da Srbija, kroz kontrolu narativa posle sukoba, ostane sa istorijom „čistijom nego što zaslužuje“.
U tom kontekstu može se postaviti i pitanje da li su i u kojoj meri elementi narativa, prvobitno proizvedenih u srpskom političkom i propagandnom diskursu, kasnije prodrli u međunarodni način pravnog tumačenja rata na Kosovu, uključujući i procese koji su doveli do stvaranja Specijalizovanih veća.
Problem ovde nije postojanje individualne krivične odgovornosti, koja mora biti utvrđena isključivo na osnovu dokaza, već rizik od narativnog izjednačavanja istorijske razlike između organizovanog državnog nasilja Srbije i oružanog otpora OVK.
Peta teza: Na Kosovu je prelazak sa doktrine na politiku usledio pre izbijanja jugoslovenskih ratova
Ukidanje autonomije Kosova 1989–1990. označilo je prelazak sa ideološkog narativa na institucionalne i ustavne promene.
Usledilo je masovno isključivanje Albanaca iz administracije, obrazovanja, policije, medija i javnih preduzeća, kao i izgradnja sistema institucionalne represije i segregacije.
Jens Reuter upravo 1987. godinu vidi kao trenutak kada veza između doktrine i vlasti postaje vidljiva: Milošević je, oslanjajući se na Memorandum Srpske akademije, popularizovao tezu da je Srbija bila sistematski oštećena u Titovoj Jugoslaviji i da je njena „podela“ kroz autonomiju Kosova i Vojvodine trebalo da bude ispravljena „ponovnim ujedinjenjem“ Srbije.
Ukidanje autonomije Kosova 1989. tako nije bilo samo ustavna promena, već institucionalna materijalizacija prethodnog narativa o viktimizaciji i „ispravljanju“ istorijske nepravde.
Zato se rat 1998–1999. ne može razumeti odvojeno od ove prethodne faze. Bio je kulminacija procesa u kojem je političko i pravno negiranje Kosova prethodilo upotrebi organizovanog državnog nasilja.
Šesta teza: Memorandum nije bio jedini uzrok ratova, ali je bio deo njihove ideološke infrastrukture
Sa akademske tačke gledišta, bilo bi redukcionistički tvrditi da je jedan dokument izazvao ratove u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu.
Uzroci raspada Jugoslavije bili su višestruki.
U tom smislu, Memorandum ne treba posmatrati kao „naređenje za rat“, već kao tekst koji je pomogao stvaranju mentalnih i diskurzivnih uslova u kojima se rat mogao predstaviti kao razuman odgovor na istorijsku nepravdu.
Holm Zundhauzen primećuje da su antialbanska osećanja, koja su kružila i ranije, dobila neku vrstu „akademskog dostojanstva“ upravo kroz Memorandum Srpske akademije nauka iz 1986.
To je suštinska tačka: kada strah, viktimizacija i etnički stereotipi dobiju autoritet naučne institucije, oni prestaju da funkcionišu samo kao društvene predrasude i mogu da se pretvore u legitimne kategorije političkog delovanja.
Na toj tački, koncept „Palanke“ Radomira Konstantinovića pruža koristan okvir za razumevanje mentaliteta u kojem je takav diskurs mogao da postane politički produktivan.
„Palanka“ ne označava jednostavno provincijski gradić kao geografski prostor, već metaforu zatvorenog sveta, uplašenog od promena i svega što dolazi spolja, u kojem se jedinstvo proglašava vrhovnom vrednošću, dok se pluralizam doživljava kao pretnja.
Pozivajući se na Konstantinovića, Zundhauzen opisuje Palanku kao zatvoren svet, gotovo izvan vremena, simbolički zaštićen „palisadom“, iza koje se prostire haos „apsolutno otvorenog sveta“.
Na taj način strah od stranih uticaja, različitosti i promena postaje jedan od organizacionih principa tog zatvorenog društva.
Ipak, Memorandum je pomogao stvaranju interpretativne strukture koja je političko ujedinjenje Srba i reviziju granica predstavljala kao legitimne zahteve.
Stvorio je vezu između istorijske viktimizacije, centralizacije Srbije i tvrdnje da postojeće granice ne garantuju srpske nacionalne interese.
Upravo tu leži njegova veza sa ratovima i teritorijalnim projektima koji su usledili.
Memorandum nije ni iz čega proizveo srpski nacionalizam; on je sintetizovao i institucionalizovao ideološku klimu koja je već bila u nastajanju.
Upravo tu leži njegov značaj kao ideološkog inspiratora: demografsku anksioznost, istorijski mit, viktimizaciju i tezu o slabljenju Srbije spojio je u jedan narativ, kojem je autoritet Akademije dao intelektualni legitimitet, javnu težinu i, na kraju, političku upotrebljivost.
Sedma teza: Od Memoranduma do „srpskog sveta“ postoji kontinuitet cilja, ali prilagođavanje instrumenata
Nakon gubitka ratova i promene međunarodnih okolnosti, velikosrpski projekat nije mogao da se nastavi u istoj vojnoj formi.
Ipak, delovi njegove logike prilagodili su se novom jeziku: zaštiti Srba gde god da žive, kulturnom i duhovnom jedinstvu, očuvanju zajedničkog sećanja i relativizovanju državnih granica.
Na toj tački, veza između Memoranduma, Miloševićevog diskursa i „srpskog sveta“ nije samo retrospektivna analogija.
Ona nalazi izraz i u diskursu savremenih političkih aktera.
Aleksandar Vulin je „srpski svet“ predstavljao kao projekat stvaranja jedinstvene srpske političke nacije i, u najeksplicitnijoj formulaciji, kao „jedan politički prostor, jednu državu“.
U drugoj izjavi tvrdio je da Beograd treba da „okupi“ Srbe oko sebe i da predsednik Srbije treba da bude predsednik svih Srba, bez obzira na to gde žive.
Ove formulacije nisu identične Memorandumu iz 1986, ali zadržavaju poznatu strukturu političkog mišljenja: prevazilaženje državnih granica kroz nacionalno jedinstvo, predstavljanje Srbije kao političkog centra Srba izvan nje i legitimizovanje integracije kroz diskurs zaštite i nacionalnog opstanka.
U tom smislu, kontinuitet nije u mehaničkom ponavljanju sredstava, već u opstanku logike političke organizacije srpskog prostora.
Kontinuitet se vidi i u diskursu savremenih srpskih političkih aktera.
Aleksandar Vulin je 4. septembra 2020, tada kao ministar odbrane Srbije, u Banjaluci izjavio da Srbi treba da postanu „jedinstveno političko telo“ i stvore „srpski svet“, jer u suprotnom, prema njegovim rečima, rizikuju da prestanu da postoje kao narod.
Ova formula je značajna jer u jednoj rečenici spaja tri elementa koja su karakterisala i raniji nacionalistički diskurs: egzistencijalnu ugroženost, neophodnost političkog jedinstva i simboličko prevazilaženje postojećih državnih granica.
Savremeni koncept „srpskog sveta“ nije mehanička kopija Memoranduma.
Kontinuitet se može predstaviti metaforom voza: lokomotiva nastavlja da se kreće istom ideološkom prugom, dok se mašinovođe, sredstva i brzina menjaju u skladu sa istorijskim okolnostima.
Milošević je bio jedan od mašinovođa te lokomotive, a ne tvorac šina po kojima se kretala.
U tom smislu, od formulacija nacionalističkih elita, preko Miloševića, do diskursa „srpskog sveta“, ne postoji mehanički identitet politika, već kontinuitet određenih ciljeva i narativnih struktura, uz prilagođavanje instrumenata.
U tom kontinuitetu posebnu ulogu ima Srpska pravoslavna crkva.
Jens Reuter smatra je glavnim istorijskim čuvarem kosovskog mita: kroz sećanje na Kosovsku bitku, kult Lazara i povezivanje teritorije sa srednjovekovnom crkvenom tradicijom, Crkva je pomogla da se Kosovo od konkretne teritorije pretvori u sakralnu kategoriju nacionalnog identiteta.
To objašnjava zašto se i u savremenom diskursu pitanje Kosova može artikulisati ne samo kao politički ili teritorijalni problem, već kao pitanje istorijskog i duhovnog opstanka srpskog naroda.
Još jedan dokaz tog diskurzivnog kontinuiteta jeste povratak, u potpuno drugačijim istorijskim okolnostima, jezika o egzistencijalnoj ugroženosti Srba na Kosovu.
Aidan Hehir tvrdi da današnje tvrdnje Beograda o „etničkom čišćenju“ kosovskih Srba treba posmatrati kao savremenu manifestaciju mnogo starijeg nacionalističkog simboličkog sistema, koji je Milošević ponovo aktivirao tokom osamdesetih godina.
Struktura narativa ostaje slična: Srbija se predstavlja kao žrtva spoljnih sila i unutrašnjih „izdajnika“, Srbi na Kosovu kao zajednica pod egzistencijalnom pretnjom, dok se nacionalno jedinstvo oko političkog rukovodstva predstavlja kao neophodan odgovor.
Druga dimenzija ovog kontinuiteta jeste pokušaj kontrole sećanja na ratove devedesetih.
Nevenka Tromp tvrdi da su državne elite Srbije i posle pada Miloševića ulagale značajne napore da ograniče pristup dokumentima koji bi mogli direktno da povežu državu Srbiju sa ratnim zločinima i odgovornošću za njih.
Prema njenim rečima, to nije bilo samo pravno pitanje, već i borba za istorijski narativ: izbegavanje pravne odgovornosti ostavljalo je državi prostor da gradi kontrarnarativ, relativizuje odgovornost i, u određenim slučajevima, prebacuje krivicu na same žrtve.
Tromp upozorava da, ukoliko takvi narativi ostanu neosporeni, Srbija rizikuje da iz ratova devedesetih izađe sa istorijom „čistijom nego što zaslužuje“, dok posleratne elite zadržavaju mogućnost da nastave nedovršene ciljeve iste političke ideologije.
U tom smislu, „srpski svet“ ne oslanja se samo na nove političke, medijske i kulturne instrumente, već i na politiku sećanja koja ima za cilj relativizovanje odgovornosti države Srbije za ratove devedesetih.
Dakle, nakon gubitka ratova, borba se premestila i na istoriju: više nije reč samo o tome ko kontroliše teritoriju, već i ko kontroliše sećanje, dokumente i tumačenje prošlosti.
Prema formulaciji Nevenke Tromp, opasnost je u tome da Srbija, kroz kontrolu postkonfliktnog narativa, ostane sa istorijom „čistijom nego što zaslužuje“.
U tom kontekstu može se postaviti i pitanje da li su i u kojoj meri elementi narativa, prvobitno proizvedenih u srpskom političkom i propagandnom diskursu, kasnije prodrli u međunarodni način pravnog tumačenja rata na Kosovu, uključujući i procese koji su doveli do stvaranja Specijalizovanih veća.
Problem ovde nije postojanje individualne krivične odgovornosti, koja mora biti utvrđena isključivo na osnovu dokaza, već rizik od narativnog izjednačavanja istorijske razlike između organizovanog državnog nasilja Srbije i oružanog otpora OVK.
Završna teza
Četrdeset godina posle objavljivanja Memoranduma, značaj njegove analize ne leži samo u utvrđivanju istorijske odgovornosti.
Ono što je važnije jeste identifikovanje mehanizma kroz koji akademsko i nacionalističko tumačenje može da pređe put od ideje do institucije, od institucije do politike i od politike do nasilja.
Memorandum SANU, predstavljajući Srbiju kao žrtvu, centralizaciju kao pravdu i teritorijalnu reorganizaciju kao nužnost, doprineo je stvaranju jedne od ideoloških osnova političkog projekta koji se kasnije pretvorio u državne politike, ratove, proterivanja i masovne zločine.
Za Kosovo je taj proces počeo osporavanjem njegovog političkog subjektiviteta, nastavio se ukidanjem autonomije, a kulminirao državnom represijom i etničkim čišćenjem.
Ali nasleđe Memoranduma ne nalazi se samo u onome što je proizveo tokom osamdesetih i devedesetih.
Ono što ga čini i dalje aktuelnim jeste sposobnost narativa da prežive i nakon što su režimi koji su ih instrumentalizovali srušeni.
Studije o nacionalnim mitovima pokazuju da narativi ukorenjeni u sećanju, simbolima i kolektivnim predstavama mogu da se prenose sa generacije na generaciju i nastave da oblikuju način na koji društva tumače sadašnjost.
Upravo zato, suočavanje sa Memorandumom nije samo rasprava o prošlosti.
To je i pitanje sadašnjosti i budućnosti.
Ako se mitovi o viktimizaciji, ugroženosti i istorijskom pravu na teritoriju nastave reprodukovati, oni se mogu prilagoditi novim političkim kontekstima i legitimizovati nove oblike pritiska, uticaja i mešanja.
Koha: Isa Boljetinac, ruski konzul, most na Ibru i EU i Stano
Nacionalni narativi nisu statični; oni se menjaju, prilagođavaju i preoblikuju u skladu sa novim političkim potrebama.
Zato „srpski svet“ ne treba posmatrati kao potpuno homogenu doktrinu niti kao jedinstven zvanični državni program.
On funkcioniše kao elastičan koncept unutar kojeg koegzistiraju kulturne, duhovne, nacionalne i geopolitičke varijante.
Upravo ga ta elastičnost čini politički funkcionalnim: kulturni diskurs čini koncept javno prihvatljivijim, dok formulacije poput Vulinovih otkrivaju njegov potencijal da bude artikulisan i kao projekat političkog i teritorijalnog jedinstva.
Izlaganje pročitano na naučnoj konferenciji „Memorandum SANU i velikosrpski projekat: Ideološka doktrina, razorni ratovi i pitanje Kosova“, koju su 4. septembra u Nacionalnoj biblioteci Kosova organizovali Institut za zločine počinjene tokom rata na Kosovu (IKKL) i Istorijski institut „Ali Hadri“.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
