Srpska pravoslavna crkva 31. oktobra proslavlja Svetog apostola i jevanđelistu Luku, jednog od četvorice jevanđelista, lekara i jednog od prvih hrišćanskih ikonopisaca. Njegovo ime vezuje se za priče o milosrđu, praštanju i ljubavi prema bližnjem, ali i za početke hrišćanske umetnosti.
Postoje ljudi čije se delo pamti kroz ono što su napisali, drugi kroz ono što su stvorili, a neki kroz ono što su učinili za druge. U hrišćanskom predanju, Sveti Luka objedinjuje sve to.
Bio je lekar, čovek koji je poznavao ljudsko telo i umeo da se stara o bolesnima. Bio je jevanđelista, koji je zapisao svedočenja o Hristovom životu, učenju i čudima. Bio je i ikonopisac, čiji se slikarski dar vezuje za prve predstave Presvete Bogorodice. Zato se njegovo ime ne čuva samo u crkvenom kalendaru. Ono je prisutno u jevanđelskim pričama koje su vekovima učile ljude milosrđu.
Praznik Svetog Luke, u narodu poznat kao Lučindan, proslavlja se danas, 31. oktobra, odnosno 18. oktobra po julijanskom kalendaru.
Sveti Luka je rođen u Antiohiji Sirijskoj, a još u mladosti izučavao je helensku filozofiju, medicinu i slikarstvo. Bio je obrazovan čovek, čija su interesovanja obuhvatala i nauku i umetnost.
Predanje ga ubraja među sedamdesetoricu Hristovih učenika. Sa Kleopom se, prema Jevanđelju po Luki, susreo sa vaskrslim Isusom na putu za Emaus. Taj događaj, opisan u 24. poglavlju njegovog jevanđelja, govori o dvojici učenika koji tek tokom zajedničkog puta i lomljenja hleba prepoznaju Hrista.
Kasnije je postao saradnik apostola Pavla, sa kojim je putovao i propovedao hrišćansku veru. Njihovi putevi vodili su kroz različite krajeve Rimskog carstva, a ime Svetitelja Luke ostalo je povezano sa širenjem hrišćanstva među narodima različitog porekla.
Jevanđelje koje govori o milosrđu
Sveti Luka se u hrišćanskoj tradiciji poštuje kao pisac trećeg jevanđelja i Dela apostolskih. Njegovo jevanđelje posebno mesto daje siromašnima, bolesnima, odbačenima i onima kojima je bila potrebna pomoć. Među svim tim svedočenjima mnogo je priča o susretima, ljudskim slabostima, praštanju i mogućnosti da se čovek promeni na bolje.
Jedna od najpoznatijih jeste priča o milostivom Samarjaninu. Na pitanje ko je naš bližnji, odgovor ne dolazi kroz poreklo, pripadnost ili društveni položaj, već kroz postupak. Bližnji je onaj koji zastane pred tuđom nevoljom, ne okrene glavu i pomogne čoveku kome je pomoć potrebna.
„Ništa nije sakriveno što se neće otkriti, ni tajno što se neće doznati. Zato, ono što u mraku rekoste, čuće se na videlu; i što na uho šaptaste u odajama, propovedaće se na krovovima.” Jevanđelje po Luki (12, 2–3)
Tu je i priča o bludnom sinu, jedna od najsnažnijih jevanđelskih slika očinske ljubavi i oproštaja. Sin koji je napustio dom i potrošio sve što je imao vraća se ocu, očekujući izvesnu osudu, ali ga dočekuje zagrljaj. Priča podseća da čovekova greška ne mora da bude poslednja reč o njegovom životu i da povratak, ma koliko težak bio, uvek može da bude i početak.
Jevanđelje apostola Luke donosi i priču o Mariji i Marti, susret Isusa sa carinikom Zakhejem, kao i druge događaje koji govore o dostojanstvu svakog čoveka i mogućnosti duhovnog preobražaja. Upravo u tome je posebnost ovog jevanđelja. Ono nas ne podseća samo na čuda i velike događaje, već i na ono što se događa među ljudima – na spremnost da saslušamo, oprostimo, pomognemo i ne sudimo unapred.
Lekar koji je verovao u izlečenje čoveka
Ime Svetitelja Luke posebno je povezano sa medicinom. U Poslanici Kološanima apostol Pavle pominje „Luku, ljubljenog lekara“, što predstavlja jedan od novozavetnih oslonaca za predanje o njegovom lekarskom pozivu. Ta činjenica daje posebnu simboliku njegovom mestu u hrišćanskoj tradiciji. Čovek koji je lečio bolesne ostavio je i jevanđelje u kojem se toliko pažnje posvećuje ljudskoj patnji, slabosti i potrebi za pomoći.
Sveti Luka poštuje se kao zaštitnik lekara, farmaceuta i bolesnika. Njegov praznik zato ima posebno značenje i među ljudima koji su svoj životni poziv posvetili lečenju drugih. Možda se upravo tu najlepše susreću njegov lekarski poziv i jevanđelska poruka – da se briga o čoveku ne završava lečenjem njegovog tela, kao što ni vera ne bi trebalo da ostane samo na rečima.
Sveti apostol i jevanđelist Luka bio je prvi ikonopisac
Sveti Luka nije ostao upamćen samo kao lekar i jevanđelista. Pravoslavna crkvena tradicija pripisuje mu posebno mesto u istoriji hrišćanskog ikonopisa – smatra se jednim od prvih koji su lik Presvete Bogorodice sa Hristom preneli na slikarsku podlogu.
Prema crkvenom predanju, naslikao je tri ikone Bogorodice, kao i ikone svetih apostola Petra i Pavla. Veruje se da je poznavao Presvetu Bogorodicu i da je, želeći da sačuva njen lik, svoje svedočanstvo o njoj ostavio i kroz sliku. Zbog toga se u hrišćanskoj tradiciji poštuje kao jedan od začetnika ikonopisanja.
Među svetinjama čije se nastajanje povezuje sa ovim predanjem posebno mesto zauzima ikona Bogorodice Filermose, za koju se veruje da ju je naslikao upravo jevanđelista Luka.
Ova ikona predstavlja lik Bogorodice, bez prikaza Hrista, a njena posebnost nije samo u verskom značaju već i u neobičnoj istoriji dugoj više vekova. Prema predanju, nastala je u Jerusalimu, a njeno autorstvo pripisuje se Svetom Luki. Istorijski podaci o njenom poreklu nisu u potpunosti razjašnjeni, ali se pouzdanije može pratiti njen put od srednjeg veka.
Ikona je dospela na grčko ostrvo Rodos, gde su je vitezovi hospitalci, odnosno Jovanovci, čuvali u crkvi na brdu Filermos, po kojem je dobila ime. Postala je jedna od najvećih svetinja Malteškog viteškog reda, a vernici su je vekovima poštovali kao čudotvornu i zaštitničku ikonu.
View this post on Instagram
Kada su Osmanlije osvojile Rodos 1522. godine, vitezovi su napustili ostrvo i sa sobom poneli i ovu svetinju. Posle boravka u Italiji i Francuskoj, 1530. godine preneta je na Maltu, gde je čuvana više od dva i po veka. Nakon Napoleonove okupacije Malte, krajem 18. veka, dospela je u Rusiju i predata ruskom caru Pavlu Prvom.
Ni tu se njeno putovanje nije završilo. Posle Oktobarske revolucije preneta je iz Rusije, a preko Kopenhagena i Berlina dospela je u Beograd. Uoči Drugog svetskog rata, zajedno sa drugim hrišćanskim relikvijama, preneta je u Crnu Goru.
Danas se Bogorodica Filermosa čuva na Cetinju, u posebnom prostoru Narodnog muzeja Crne Gore, poznatom kao Plava kapela. Javnosti je ponovo predstavljena 2002. godine. Njena istorija, ispunjena putovanjima, ratovima, promenama država i vekovnim čuvanjem, čini je jednom od najneobičnijih hrišćanskih svetinja. A predanje koje je povezuje sa Svetim Lukom daje joj posebno mesto u priči o svetitelju koji je, uz jevanđelje, ostavio i nasleđe ikonopisanja.
Putovanje i stradanje
Nakon stradanja apostola Pavla, prema žitiju, Sveti Luka nastavio je da propoveda hrišćanstvo u Dalmaciji, Italiji, Makedoniji i drugim krajevima. Predanje beleži da ga ni duboka starost nije sprečila da putuje i širi jevanđelsku poruku. Prema istom svedočenju, umro je mučeničkom smrću u 84. godini života. Neznabošci su ga podvrgli mučenju i obesili o maslinu u gradu Tebi, u Grčkoj.
Njegove mošti kasnije su prenete u Carigrad, za vreme cara Konstancija, sina Svetog cara Konstantina Velikog.
View this post on Instagram
Lučindan na Kosovu – praznik u Velikoj Hoči i Vitomirici
Sveti Luka ima posebno mesto i u duhovnom i porodičnom životu Srba na Kosovu. Lučindan se u mnogim srpskim domovima proslavlja kao krsna slava, dok su dve crkve posebno vezane za ovog svetitelja.
View this post on Instagram
U Velikoj Hoči nalazi se crkva posvećena Svetom Luki, podignuta u 16. veku. U ovom živopisnom mestu, u kojem su crkve i vinogradi deo višestolеtnog duhovnog i svakodnevnog života, Lučindan je i hramovna slava.
Za ovaj praznik vezana je i crkva Svetog apostola Luke u Vitomirici kod Peći, podignuta 1912. godine. Njena istorija nosi i posebno sećanje lokalnog srpskog stanovništva da je Vitomirica na Lučindan oslobođena od viševekovne osmanske vlasti.
View this post on Instagram
Posle 1999. godine hram je prošao kroz dug period u kojem u njemu nije bilo redovnog bogoslužbenog života. Nakon obnove, liturgija je u njemu ponovo služena 2024. godine, prvi put posle više od dve decenije.
Tako se Lučindan u Vitomirici ne vezuje samo za ime svetitelja i crkvenu slavu, već i za povratak bogosluženja u hram koji je važan deo pamćenja Srba.
Praznik se, naravno, proslavlja i u domovima širom Kosova, gde porodice Svetog Luku slave kao svog zaštitnika. Krsna slava u takvim domovima nije samo porodično okupljanje. Ona je i način da se sačuva sećanje na pretke, prenese vera na mlađe generacije i održi veza sa zavičajem i narodom kojem porodica pripada.
Svim svečarima koji danas proslavljaju Lučindan čestitamo krsnu slavu – Na mnoga i blaga leta!
View this post on Instagram
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
