Razmena Preševa sa Severom Kosova jedan od scenarija normalizacije odnosa?

„Održivo i operabilno rešenje, kako u političkom, tako i u ekonomskom smislu, koje ne bi iniciralo nova raseljavanja, prinudne migracije i otvaranje novih žarišta nacionalnih i političkih sukoba, jeste ono u kojem bi se razmenjivale nacionalno homogene teritorije, to jest, teritorije sa dominantnim učešćem albanskog stanovništva na strani Republike Srbije i obratno – teritorije na Kosovu sa dominantnim učešćem građana srpske (i nealbanske) nacionalnosti u ukupnom broju stanovnika posmatranih opština,“ smatraju autori studije „Ekonomski, demografski i socijalni efekti različitih scenarija normalizacije odnosa Beograda i Prištine„, čiji je izdavač Fond za otvoreno društvo. Srbija se, u procesu evropskih integracija, nalazi na raskrsnici na kojoj treba da definiše svoje buduće opredeljenje u vezi s rešavanjem problema normalizacije odnosa sa Kosovom. Kao potencijalno rešenje, prema ovoj studiji, nameću se dva moguća scenarija: scenario normalizacije odnosa Beograda i Prištine (u okviru njega takođe dva scenarija – scenario s razmenom i scenario bez razmene teritorija, to jest, primena Briselskog sporazuma, 2013) i scenario status quo – izostanak normalizacije odnosa. Status quo se ocenjuje kao alternativni scenario, a preostala dva – o razmeni teritorija i potpunoj normalizaciji – kao izvesni ili očekivani. 

Razmatrane su mogućnosti razmene teritorija tri opštine Preševske doline – Preševa, Bujanovca i Medveđe u Srbiji sa četiri opštine na Severu Kosova – Zvečan, Zubin Potok, Leposavić i severni deo Kosovske Mitrovice. Uslov je, prema ovoj studiji, da to budu samo pogranične opštine, ali ne i one koje su unutar Kosova i nisu fizički povezane sa graničnim područjem. Delove ove studije takođe prenose Dijalog.net i EurActiv

Neprecizni podaci o broju stanovnika

Broj stanovnika Preševske doline i etnička struktura su zbog bojkota albanskog stanovništva prilikom popisa 2011. godine neprecizni, pa se barata procenama koje su 2015. godine sačinjene uz pomoć međunarodnih eksperata angažovanih od strane EU, Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS) i ambasadora SAD i Velike Britanije.

Ti stručnjaci su utvrdili da je 2011. godine u opštini Preševo živelo 29.619 stanovnika, od čega je 91 odsto albansko stanovništvo, u Bujanovcu 38.275 stanovnika, od kojih je 53,4 odsto albansko, a u Medveđi od 7.442 stanovnika 92,9 odsto su srpsko i nealbansko stanovništvo.

Autori studije smatraju da bi uključivanje opštine Medveđa sa svega 7,1 odsto albanskog stanovništa u razmenu teritorija bilo neodrživo rešenje, ne samo za Srbiju, već i za Kosovo. Opština Bujanovac sa etničkom strukturom 50 prema 50 odsto, tačnije sa 53 odsto albanskog stanovništva, hipotetički bi mogla da se posmatra kao potencijalna teritorija za razmenu, ali dugoročno, verovatno bi bila žarište novih političkih problema i bezbednosnih rizika.

Osim opština sa većinskim srpskim stanovništvom Zvečan, Zubin Potok, Leposavić i severni deo Kosovske Mitrovice, koje bi u slučaju dogovora sa Prištinom mogle da se razmene za Preševo, opštine sa takođe većinskim srpskim stanovništvom Gora i Štrpce ne bi se uključivale u taj scenario jer se ne nalaze u graničnom pojasu Srbije i Kosova ili narušavaju teritorijalnu i administrativnu celovitost Kosova sa većinskim albanskim stanovništvom, kao i Gračanica u istočnom delu Kosova.

Procena broja stanovnika na severu Kosova bazirana je na podacima prikupljenim u akciji evidentiranja stanovništva u srpskim sredinama koju je organizovala Kancelarija za koordinacione poslove u septembru 2017. godine i odnosi se samo na sredine gde žive Srbi, Goranci i Romi, ali ne i gde žive Albanci.

Ukupan broj stanovnika koji živi u te četiri opštine je 42.021, a broj stanovnika albanske nacionalnosti na toj teritoriji je relativno mali i ne utiče bitnije na zaključke analize, smatraju autori te studije.

Scenario normalizacije (sa podelom ili bez podele) nasuprot statusa kvo

Scenario normalizacije odnosa, u obe svoje varijante – s razmenom teritorija i bez nje, ali uz primenu Briselskog sporazuma – omogućio bi znatno manje demografske i ekonomske gubitke nego scenario nerešavanja odnosa: negativni trendovi vezani za prirodni priraštaj i smanjenje resursa radne snage bili bi duplo manji i neutralizovani povećanim imigracijama; nove kosovske opštine, koje bi bile reintegrisane u ekonomski sistem Srbije, obezbedile bi adekvatno povećanje nacionalnog BDP-a u iznosu od 90 miliona evra godišnje, što je u tridesetogodišnjoj perspektivi 2,7 milijardi evra potencijalnog dobitka (ne uzimajući u obzir ostale pozitivne eksterne efekte, koji bi proizašli iz normalizacije odnosa i evropskih integracija). Čak i da izostane razmena teritorija, već se ostvari samo primena Briselskog sporazuma, gde bi direktni efekti na BDP izostali, posredni pozitivni efekti normalizacije – ekonomski, socio-politički i demografski – bili bi neuporedivo povoljniji nego u slučaju scenarija Status quo.

Scenario status quo doneo bi dugoročne negativne efekte – pre svega, demografski reljef bi, ostankom na sadašnjem političkom rešenju, bio krajnje pesimističan i neperspektivan: ukupan broj stanovnika bio bi smanjen za 44% do 2060. godine, uz ogromno smanjenje stanovništva radnog uzrasta i promenu starosne strukture u korist najstarijih lica. Izraženo BDP-om, izostao bi potencijalni dobitak od integrisanja novih teritorija, ali bi ostali neredukovani izdaci Kancelarije za Kosovo i Metohiju, od oko 1,4 milijarde evra za tridesetogodišnji period.“

Preševo za Sever: 12000 stanovnika više i 1000 km kvadratnih za Srbiju

„Jedina opština u Srbiji koja bi mogla da bude predmet razmene sa Kosovom je Preševo sa 91 odsto albanskog stanovništva,“ kao jedan od zaključaka prenosi se iz ove studije.

Pod uslovom da se razmeni Preševo, sa oko 30.000 stanovnika – za opštine na Severu Kosova, sa oko 42.000 stanovnika, Srbija bi dobila oko 12.000 stanovnika više. To bi se, smatraju autori studije, moglo smatrati demografskim „dobitkom“ za Srbiju kojoj bi pripalo i oko 1.000 kvadratnih kilometara teritorije, ustupanjem opštine Preševo za opštine na Severu Kosova.

„Revitalizacija Rudarsko-metalurškog sistema ‘Trepča’ predstavlja ključ za budući ekonomski razvoj Kosova u svakom od posmatranih scenarija, pri čemu bi scenario status quo u velikoj meri otežao bilo kakvo trajno i održivo rešenje.“

Dobitak za Srbiju od razmene teritorija i integrisanja opština na severu Kosova u njen politički i ekonomski sistem bio bi i 0,3 odsto domaćeg bruto proizvoda (BDP) ili oko 100 miliona evra, koji se stvara na teritoriji tih opština. Istovremeno Srbija bi Kosovu ustupila 0,14 odsto svog BDP koji se stvara u opštini Preševo.

Scenario normalizacije odnosa Beograda i Prištine bez razmene teritorija i scenario status kvo ne bi imali direktne i neposredne efekte na visinu BDP Srbije, jer su opštine na severu Kosova već integrisane u pravni i politički sistem Kosova.

Ekonomska održivost „razmenjenih teritorija“ uz 3 uslova

S obzirom na to da je u slučaju razmene „izvesno da to neće biti razmena koja prenebregava kriterijum apsolutne etničke dominacije“ (Sever naseljen skoro isključivo nealbancima i jug Srbije naseljen gotovo isključivo albanskim stanovništvom), a da bi scenario razmene teritorija bio „izgledan“, autori su istakli da su neophodna još tri uslova, a to su – unutrašnja razmena teritorija, poravnanje kroz vlasničku transformaciju, to jest, promenu vlasničke strukture privrednih subjekata i restitucija državne, crkvene i privatne imovine.

„U suprotnom, vremenom će ekonomske migracije dovesti do toga da teritorija ostaje naseljena samo staračkim domaćinstvima, što bi, izumiranjem ove populacije, dovelo do potpune nenaseljenosti već u sledećoj generaciji. U ovom nepovoljnom ishodu biće moguće održavati ekonomsku aktivnost samo do nekog nivoa, i to praktično isključivo državnom intervencijom, kroz subvencije,“ navodi se u ovoj studiji.

Koliko je rudno bogatstvo

„Procenjuje se da ukupne rezerve olovo-cinkove rude na teritoriji Kosova i Metohije iznose između 50 i 60 miliona tona. Oko polovine (28 mil. tona) odnosi se na najveći rudnik ovog sistema „Stari trg“. Na severu Kosova, delu sa većinskim srpskim stanovništvom, rezerve se procenjuju na svega 6,5 mil. tona. Ako se ove neprerađene rudne rezerve celokupnog Kosova i Metohije prevedu u čist metal, procene se kreću od oko 3 mil. tona olova i 2 mil. tona cinka kao i oko 4,5 hilj. tona srebra. Procene vrednosti ovih rezervi variraju i kreću se od 8 mlrd. pa do 13 mlrd. evra, ako se uzmu u obzir i rezerve zlata, srebra, kadmijuma, bizmuta, germanijuma i drugih mineralnih sirovina.

Važno je istaći da su se cene glavnih sirovina koje sačinjavaju rudno bogatstvo Kosova – olovo i cink – višestruko povećale od 1990. godine pa do danas. Naročito su porasle cene olova, sa oko 600 dolara po toni 1989. godine na oko 2.500 dolara po toni kolika je trenutna cena, što je oko 2.100 evra po toni.“

Unutrašnja razmena teritorija podrazumevala bi ustupanje terena i kompleksa turističkih i sportsko-rekreativnih objekata na planini Šari Kosovu za neku teritoriju koja bi se mogla fizički povezati sa opštinama Kosovska Mitrovica, Lipljan, Leposavić i Zubin Potok.

U ovom trenutku bi, smatraju autori studije, najadekvatnija zamena za objekte na Šari bila vlasništvo Srbije nad celokupnim kombinatom „Trepča“ koji je podeljen u dve tehnološke celine – „Trepča sever“, sa pogonima u srpskim opštinama sa oko 4.000 radnika, i „Trepča jug“ sa oko 5.500 radnika albanske nacionalnosti.

Opštini Leposavić pripadaju rudnici „Crnac“ i „Belo brdo“, čiji su ulazi u toj opštini, ali se ruda kopa u oknima koja zalaze u teritoriju Srbije, u opštine Raška i Novi Pazar i rudnici „Žuta prla“ i površinski kop „Koporić“.

Rudnik i flotacija „Stari trg“ u Kosovskoj Mitrovici ima velike rezerve olovo-cinkane rude, a u rudnicima na jugu – „Novom brdu“, „Ajvaliji“, „Badovcu“ i „Kišnici“ nalaze se i prerađivački kapaciteti. Topionice olova su u Zvečanu, a cinka u Kosovskoj Mitrovici.

U sastavu „Trepče jug“ je glavni rudnik „Stari trg“, a rudnici na jugu, u okolini Prištine „Ajvalija“, „Kišnica“, „Badovac“ i „Novo brdo“ ne rade zbog nedostaka opreme i repromaterijala.

Vlasnička transformacija preduzeća, kao jedan od uslova u okviru scenarija razmene teritorija, podrazumevala bi restrukturiranje velikih infrastrukturnih, elektroprivrednih i industrijskih kompleksa po svojinskom principu. Taj proces predviđa izdvajanje tehničkih i tehnoloških celina u posebna preduzeća u koja se unosi njihova kompletna imovina i vlasništvo nad tim objektima i nealbanskog stanovništva koje nije iz te države.

Autori studije su skrenuli pažnju da infrastruktura i drugi kompleksi nisu adekvatno održavani od kraja osamdesetih godina prošlog veka, pa se u procesu poravnanja treba koncentrisati na prirodne resurse, odnosno rudnike, neophodne za rad „Trepče“ i „Feronikla“ iz Glogovca, kao i površinske kopove lignita u Obiliću.

Studija se takođe detaljno bavi demografskim i socijalnim posledicama ovih scenarija, iznose se podaci o migracijama, hipoteze o fertilitetu, mortalitetu, kretanju radne snage. U navodima o demografskim posledicama, primenom bilo kojeg od ovih scenarija, ipak se ukazuje na dalje odvijanje depopulacije i intenzivnog starenja na ovim teritorijama.

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.