Međunarodni dan planina: Nismo zaštitili prirodu

Ilegalne deponije, bespravna seča šuma, nerazvijena infrastruktura za aktivni turizam, ilegalna gradnja stambenih i turističkih objekata, izgradnja MHE i opšta zagađenost reka, glavni su problemi iz oblasti zaštite životne sredine istaknuti tokom današnje diskusije povodom Međunarodnog dana planina organizovane u  Prištini.

Međunarodni dan planina su Ujedinjenje nacije po prvi put uspostavile 2003. godine. Ovo je dan u kom se na globalnom nivou skreće pažnja na stanje planine koje pokrivaju 27% zemljane površine naše planete, predstavljaju dom za 1.1 milijardu ljudi, ali i četvrtinu svih poznatih biljnih i životinjskih vrsta.

Nažalost, kao i drugi segmenti prirode, i planine su ugrožene, ne samo zbog klimatskih promena, već i zbog zloupotrebe ali i nemara, saglasni su učesnici današnje debate.

Nedostatak putne infrastrukture

Prema svedočenju Rudine Ljilje (Rudina Lila) iz udruženja turističkih vodiča GuideKs, iako je njena organizacija fokusirana na promociju Kosova kao turističke destinacije, preduslovi za tako nešto su ograničeni, u prvoj liniji izdvaja nedovoljno razvijenu infrastrukturu.

„Nerazumno je organizovati turističku turu koja uključuje, na primer, penjanje na Đeravicu kada u nedostatku putne infrastrukture morate najpre da hodate dva sata pre nego što uopšte otpočnete uspon. A upravo su to situacije sa kojima se suočavamo, putevi koji su nedovršeni, opasni, u delovima uništeni vodom“, opisuje Ljilja sa kakvim se problemima GuideKs vodiči susreću u nastojanjima da ispune svoj mandat.

Divlje deponije

Međutim, za entuzijaste i zaljubljenike u prirodu nerazvijena putna infrastruktura neće biti prepreka zbog koje bi odustali od namere da odu u prirodu, ali divlje deponije jesu. Kako navodi Valjdete Ćolaku (Valdete Ćollaku) iz Planinarskog udruženja Šara, ona i njene kolege neretko moraju da proveravaju rute kojima planiraju ture jer često ne znaju mogu li da na tim rutama očekuju neprijatna iznenađenja.

„Sa kolegama uvek pre ture obilazimo stazu iako je dobro znamo, jer nikada ne znate kada ćete naići na neprijatne scene divljih deponija, posebno u delovima planina na kojoj živi veća populacija ljudi. Teško je, nažalost, očuvati netaknutost prirode u uslovima u kojima većina ljudi ni ne razume planinu“, kaže Ćolaku.

Mini hidrioelektrane

Ona je skrenula pažnju i na temu zbog koje je Šara sve češće u medijima, a to je ugroženost njenog ekosistema zbog izgradnje MHE u regionu Štrpca, kako navodi, aktivisti ovog udruženja zajedno sa meštanima protestuju protiv stavljanja reka u cevi, ali izražava skepsu da će napori građana naići na odgovarajući odgovor institucija.

Meštanin Štrpca koji je prisustvovao diskusiji takođe je izrazio ogorčenost zbog instiucionalnog nemara u slučaju izgradnje MHE u Štrpcu i izneo sumnje da su dozvole za izgradnju ovih postrojenja izdate kao rezultat korupcije u nadležnim institucijama na svim nivoima. Skrenuo je pažnju i na policijsko nasilje kojem su Štrpčani koji pokušavaju da spreče izgradnju MHE bili izloženi dva puta u toku ove godine.

Zagađenost reka

I dok su MHE očigledna pretnja rekama usled koje one potpuno nestaju, Nazmi Hasanramaj iz Alpinističkog kluba Priština i jedan od organizatora debate, ukazao je na problem zagađenosti reka.

„Region Peći je primer koji pokazuje kako su građani uspeli da odbrane reku od MHE, tamo je izgradnja u potpunosti obustavljena. Ali ono o čemu se malo govori je da duž toka Bistrice u ovom regionu ima čak 13 sela čiji meštani zbog zagađenosti reke ne smeju ni da se okupaju u reci, a kamoli je koriste za piće ili napajanje stoke“.

Ovakva situacija nastaje usled brojnih nelegalnih kanalizacionih ali i priključaka otpadnih voda. Institucije neretko kao izgovor za nedelovanje navode da je teško identifikovati te ilegalne priključke, ali oni koji svakog dana svedoče ispuštanju hemikalija i otpadnih voda iz fabrika, su upravo turistički vodiči i zaljubljenici u prirodu. Zato je Hasanramaj na diskusiji predložio formiranje šire mreže vodiča koji bi putem aplikacije medijima, ali i nadležnima prijavljivali ove, ali i druge probleme životne sredine.

Inicijativa Hasanramaja o aplikaciji putem koje bi vodiči i zaljubljenici u prirodu prijavljivali probleme nadležnima diskutovana je, ponajpre sa tehničkog aspekta sa predstavnicima organizacije J-Coders čiji su polaznici razvili aplikaciju Garbage Reporter, a koja može biti adaptirana za potrebe ove ideje.

Polovina ljudi na planeti oslanja se svakog dana na pijaću vodu sa planina, budući da čak 70% sveže vode dolazi upravo sa planina. Po pravilu, što su reke bliže naseljenim područjima, to su zagađenije. Jedna takva priča dolazi nam iz Gračanice gde usled zagađenosti reke Gračanke, meštani Lapljeg Sela takođe mesecima traže reakciju nadležnih. Na ovaj problem ukazao je Boban Petrović iz TO Gračanica.

„Ima više izvora zagađenja reke. Pored jalovišta iz dva rudnika, postoji i problem izlivanja hemikalija u Gračanku. Ove hemikalije dolaze iz Ajvalije. Ono što je ohrabrujuće je inicijativa Omladinskog saveta Gračanice koji su nakon peticije uspeli da organizuju i sastanak sa gradonačelnikom Prištine“.

Međutim, kako dodaje, upravo je identifikacija drugog zagađivača, za koga se veruje da se nalazi između Lapljeg Sela i Ajvalije, za sada najveći problem.

Iako zbog mirisa i boje reke, zagađenost Gračanke jeste najočigledniji problem Gračanice, ništa manji izazov nisu i ilegalne deponije koje nastaju kao rezultat nemara građana, rekao je Petrović.

Gračanica je uglavnom poznata po gradskom turizmu jer godišnje beleže oko 100.000 poseta manastiru Gračanica i 40.000 poseta arheološkom nalazištu Ulpijana. Glavna prepreka razvoju aktivnog turizma, a postoje inicijative vezane za razvoj biciklističkih staza, su upravo deponije.

Diskusiju kojoj su prisustvovali predstavnici Planinarskog udruženja Šara iz Prizrena, Udruženja turističkih vodiča GuideKS, predstavnici Turističke organizacije Gračanica, predstavnici Turističke organizacije Novo Brdo, Alpinističkog kluba Podgorov, Alpinističkog kluba Bjeshkatr iz Mališeva i polaznici projekta Tech Heros organizacije J-Coders, organizovali su portal KoSSev i Alpinistički klub Priština uz podršku Međunarodne organizacije za Migraciju (IOM) i Ambasade Velike Britanije u Prištini.

Na kraju diskusije prikazana je i kratka lekcija srpskog jezika koju je za potrebe obeležavanja ovog dana pripremio Centar za socijalne inicijative, kreator platforme za učenje albanskog i srpskog jezika – Voc-Up.