Izvor: Koha (Tekst je izvorno preveden sa albanskog)
Miodrag Popović (1920–2005) bio je istoričar srpske književnosti i autor brojnih studija. Knjigu „Vidovdan i časni krst: ogled iz književne arheologije“ objavio je 1976. godine u Beogradu.
Kao što se vidi i iz samog naslova, knjiga se bavi nastankom, razvojem i posledicama „Kosovskog mita“.
S obzirom na to da se taj mit, zajedno sa drugim pratećim elementima, zapravo pretvorio u „srpsku tapiju na Kosovo“, te da je tako bila doživljavana i od dela međunarodne javnosti, nakon čitanja ove knjige može se s pravom reći da je autor Miodrag Popović uspešno razobličio „srpsku tapiju na Kosovo“.
U nastavku donosimo odlomke iz knjige. Naslov i međunaslovi delo su Skendera Ljatifija.
Neistraženi slojevi mitologije
Iako je pisao da „svaki narod ima svoju mitologiju“, Vuk (Karadžić – prim. S. L.) nažalost nije detaljno proučavao mitološke slojeve naših narodnih pesama. Tek četrdeset godina posle njega, Ilarion Ruvarac, poznavalac nemačke mitologije, bavio se ovim pitanjem u studiji „Prilozi za ispitivanje srpskih junačkih pesama“.
Tom prilikom Ruvarac je razlikovao dva sloja u srpskim junačkim pesmama – istorijski i mitski. Prema njegovom mišljenju, preci današnjih Srba imali su svoje mitsko-junačke pesme, čiji su se tragovi sačuvali sve do Vukovog vremena.
„U našim junačkim pesmama mislimo da se tu i tamo mogu čuti tonovi pramelodije.“
Držeći se Ruvarčevog „istorijskog stanovišta“ već na početku, želim da istaknem da se u najvećem broju junačkih pesama, u pravom smislu te reči, ne izražavaju „istorijske činjenice“, već njihove kasnije prerade.
Kada opevavaju istorijske motive i stvaraju junačke pesme, one retko polaze od samih istorijskih zbivanja, a mnogo češće od njihovih tumačenja nastalih u feudalnim, odnosno crkvenim krugovima, u kojima su istorijski događaji prethodno dobili ideološku obradu.
Tek ideološki stilizovani, odnosno izmenjeni, ti događaji ulaze u hronike, rodoslove i žitija, ali i u narodna predanja.
Oslanjajući se na takve zapise izrazito feudalno-ideološke orijentacije, ove „istorijske“ priče su se, po svemu sudeći, širile i izvan feudalnih sredina. Jasno je da su ličnosti i događaji na taj način, pre nego što su usmenim predanjem stigli do narodnog pevača, nužno izgubili svoj pravi istorijski karakter.
One jesu sačuvane, ali je istina o istorijskim događajima već bila izmenjena u pisanim dokumentima, prilagođena potrebama vladajuće klase.
Preplitanje usmene legende i pisanih izvora
Ime Miloša ne spominje se ni u kasnijim srpskim izvorima. Srpske hronike sve do XVIII veka, ili preciznije, do poslednje decenije XVII veka, ne pominju Miloša Obilića niti govore o ubici sultana Murata. Tek se u Verkovićevoj–Ostojićevoj hronici iz XVIII veka Miloš pominje kao Lazarev zet.
Hrišćanski autori nesumnjivo su dobro poznavali tursko-kosovsku usmenu tradiciju, koju nailazimo kod Ahmedija, Uruča, Šukrulaha i Ašik-paša Zadea. To se najbolje vidi u hronici grčkog istoričara Laona Halkokondila. Govoreći o Kosovskoj bici, Halkokondil izdvaja i tursko i hrišćansko predanje.
„…Kako pričaju Turci“, piše on, „Murat je naterao Lazareve ljude u bekstvo i progonio ih svom snagom. Tokom tog juriša naišao je na jednog Srbina i napao ga. Međutim, ovaj je nasrnuo na sultana i probio mu grudi.“
Prema Halkokondilu, grčko, odnosno hrišćansko predanje kaže da je sultan Murat, umirući, ubio srpskog viteza, koji je time, kako piše, „izvršio najčudesnije delo koje nam je poznato“. Grčki hroničar ne samo da prenosi tursku usmenu tradiciju već joj se, na izvestan način, i suprotstavlja.
I među Srbima je, kao i u grčkoj hronici, moralo biti prepričavano i šireno tursko kosovsko predanje. U početku, dok su odnosi sa Turcima bili dobri, Srbi su, kako autor smatra, prećutkivali tursku legendu o Muratovom ubici. Murat je bio otac sultana sa kojim je srpski despot održavao bliske (političke) odnose.
Vrlo je verovatno da srpski vitezovi, kao vojnici u turskoj službi, nisu mogli u pesmama da veličaju ubicu turskog vladara sve dok je srpski gospodar bio u dobrim odnosima sa turskim dvorom.
U arhaičnim sredinama, naročito među nepismenim stanovništvom, uobičajeno je da se istorijski događaji najpre opevaju, prenose u stihovima, a tek kasnije preuzimaju u hronike i pretvaraju u narodne junačke pesme koje ih čuvaju od zaborava.
Čak i kada bismo prihvatili mogućnost da su među vojnicima despota Stefana Lazarevića postojale pesme o Miloševom ubistvu Murata, zvanični istoričar Konstantin Filozof, ni u kom slučaju, nije mogao da preuzme opis Miloševog podviga iz takvih pesama.
Odnos između usmene tradicije i pisanih izvora uopšte je veoma složen. Ono što danas izgleda kao unošenje usmene legende u pisani izvor, u ranijim vekovima moglo je predstavljati jedan od načina razmišljanja i izražavanja tadašnjih obrazovanih ljudi.
Formulacije koji će kasnije postati epske formule mogli su u XV veku nastati spontano kod tadašnjih književno nadarenih autora, pa i onda kada hroničari govore o istim događajima koje opevavaju narodne pesme.
Značenje i tumačenje tih pesama, kao i istorijskih događaja, nisu se bitno razlikovali od junačkih pesama nastalih u vojnim i feudalnim krugovima i uvek su bili usklađeni sa ideološkim i političkim potrebama vremena.
Kada je reč o sačuvanim starim zapisima o Kosovskoj bici, teško je razlučiti šta je preuzeto iz mogućih junačkih pesama, a šta predstavlja izvorni tekst hroničara, iz kojeg su kasnije autori pesama crpeli građu.
Kao što su junačke pesme o Kosovu mogle biti izvor sastavljačima hronika, tako su i junačke legende koje su se preko hronika i drugih pisanih tekstova širile među narodom kasnije mogle nadahnuti narodne pevače da stvaraju nove epske pesme.
Doprinos vizantijskog istoričara Duke „Kosovskom mitu“
Hronike i biografije vladara nisu pisane samo za obrazovane ljude. Imale su i drugu svrhu – da neguju istorijsko predanje i prenesu ga narodu.
Posredstvom učenih pisara sadržaj hronika mogao je da stigne i do nepismenih ili polupismenih narodnih pevača.
Nema sumnje da su autori narodnih viteških pesama u drugoj polovini XV veka bili bliži tadašnjoj eliti nego obični narodni pevači i da su dobro poznavali ono što je o kosovskim događajima zapisano u delu Konstantina Filozofa i drugim spisima.
Kao i narodni pevači, i hroničari su, prema potrebi, menjali stvarne događaje, dodavali ili izostavljali pojedinosti i na taj način stvarali legende koje su odgovarale duhu vremena.
Koliko su u tome bili inventivni, autor smatra da se najbolje vidi u hronici vizantijskog istoričara Duke.
Krajem XV veka Duka namerno veliča ubicu sultana Murata. Po njegovom prikazu, on je mlad i hrabar vitez koji je svesno prihvatio da postane žrtva. Ubivši „tiranina Murata“, „srpski junak“ se, podvigom koji ga je koštao života, uzdiže čak i iznad ubica tirana iz antičke Grčke.
Prema autoru, Dukino veličanje „srpskog junaka“ kao svesne žrtve verovatno je nastalo kao rezultat posredne polemike sa turskim kosovskim predanjem i predstavljalo je izraz zajedničkog grčko-srpskog otpora Osmanskom carstvu nakon pada Srbije (1459) i Carigrada (1453). Središte tog otpora bila je Sveta Gora, gde je u to vreme, pored grčkih učenjaka, boravio i izvestan broj izbeglih srpskih velikaša.
Kasnije je Dukina hronika krajem XV veka prevedena na italijanski jezik i u znatnoj meri prerađena. Upravo preko te italijanske prerade, koja predstavlja jedan od najvažnijih izvora za proučavanje kosovske tradicije, legenda o srpskom vitezu koji je ubio sultana Murata preneta je sa Istoka na Zapad.
Autor postavlja pitanje da li je sam priređivač proširio legendu ili je u nju samo uneo delove srpske kosovske tradicije koja je do Zapada već stigla drugim putevima.
Pojedini odlomci koji se danas nalaze u narodnoj tradiciji, prema autoru, više liče na samostalnu književnu obradu kosovske legende zasnovanu na Dukinom tekstu nego na unošenje srpske usmene tradicije u njegovu hroniku.
Kao primer navodi Milošev odgovor Lazaru:
„Sutra ujutru, ako Bog da da se moja namera ostvari, videće se da li sam veran ili neveran svome gospodaru.“
Autor smatra da ovaj odlomak ne mora poticati iz srpske narodne tradicije, već da je mogao biti izvorni književni dodatak samog hroničara, koji je kasnije, preko njegove prerade, ušao u narodnu tradiciju.
Subjektivan karakter italijanske prerade, čiji je autor očigledno bio slovenski patriota, dodatno, prema autoru, potkrepljuje takvo tumačenje.
Sve ukazuje na to da je italijanska adaptacija Dukine hronike, u kojoj je nepoznati vitez prvi put dobio ime Miloš Kobilić, bila poznata dubrovačkim humanistima Ludoviku Crijeviću Tuberonu (1459–1527) i Mavru Orbinu (†1611), koji su je koristili u svojim opisima Kosovske bitke.
Na kraju autor postavlja pitanje:
„Zar Dukina hronika, odnosno njena prerada, posredno preko Tuberona i Orbinija, nije uticala na narodnu kosovsku tradiciju u zapadnim krajevima, umesto da je, kako se obično tvrdi, rana kosovska tradicija uticala na ove hroničare?“
Zbog toga autor zaključuje da nije isključena mogućnost da su pojedini kosovski motivi u narodnu epiku dospeli posredno – sa Istoka, preko Duke i dubrovačkih hroničara.
Nastavlja se u narednom broju „kulturnog dodatka“ Kohe.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
