Deset godina od martovskog pogroma

Danas se obeležava deset godina od najvećeg etničkog nasilja koje se dogodilo na Kosovu od ulaska međunarodnoih vojnih i civilnih snaga juna 1999. U srpskom narodu ovaj događaj je poznat kao martovski pogrom, dok međunarodni i kosovski predstavnici češće koriste termin "martovsko nasilje" ili "etničko nasilje". U trodnevnom naletu, ekstremni Albanci su napali Srbe širom Kosova, kao i Metohije, zapalivši oko 286 srpskih kuća, preko 35 crkava i manastira, grobalja, proterujući tako više od 4.000 Srba sa juga Kosova. U ovom nasilju, ubijeno je osmoro Srba, ali i 11 Albanaca, koji su stradali u obračunu sa američkim i francuskim KFOR-om koji je pokušavao da zaustavi nasilje. Nasilje je eskalirao do te mere da je zahtevalo hitnu reakciju najviših političkih vrhova, uključujući i NATO, te je tako  i zaustavljeno.
 
Povod za nasilje bilo je davljenje trojice albanskih dečaka, veče ranije, iz obližnjeg sela Čabra koje se graniči sa srpskim selom Zupče, a zašta su u kosovskim elektronskim medijima optuženi Srbi iz susednog sela koji su ih navodno pojurili sa psima u reku. Ovakva vest će sledećeg jutra biti upravo okidač  za najveće etničko čisćenje Srba i nealbanskog stanovništva na Kosovu od 1999. godine.
 
Nakon manjeg socijalnog protesta građana u jutro 17. marta, u Južnoj Mitrovici, više hiljada ekstremnih Albanaca odjednom je krenulo ka glavnom mostu i tadašnjoj zoni poverenja, najpre paleći vozila međunarodne zajednice i rušeći pokretnu ogradu UNMIK-a, da bi potom prešli u severni deo grada i sukobili se sa Srbima koji su se brzo okupili sa severne strane mosta. Na južnoj strani, u zoni poverenja, UNMIK-policija je upotrebila šok-bombe i suzavac prema albanskim demonstrantima koje su Srbi prethodno potisnuli ka jugu, da bi demonstranti potom uzvratili pucnjavom i molotovljevim koktelima ka policiji i njihovim vozilima. U tadašnjim međunarodnim internim izveštajima, navedeno je da su se u  delu oko opštine, mosta i parka, u Južnoj Mitrovici mogli videti građani sa automatskim oružjem, uperenim ka severnom delu grada, na koji se pucalo u više navrata, a fotografisana su i ambulantna kola koja su prevozila kamenice i oružje, doturajući ih demonstrantima oko glavnog mosta. 
 
U ovim sukobima, ubijeno je dvoje Srba – stariji čovek Borivoje Spasojević i majka dvoje maloletne dece – Jana Tučev. Borivoje je ubijen kao prolaznik na ulici, a Jana dok je otvarala terasu svog stana u Kolašinskoj ulici sa pogledom prema reci. Oboje su ubijeni snajperskim mecima. Kasnije je potvrđeno da je u ovom nasilju najmanje sedam osoba poginulo, dok je preko 200 ranjeno. AP je tada javio da su poginuli četiri Albanca i troje Srba. Bolnički izvori u Južnoj Mitrovici potvrdili su da je u sukobima povređeno 84 Albanaca, dok je bolničko osoblje na srpskoj strani reklo da je 22-oje Srba povređeno, od kojih pet teško, te da su dve srpske žrtve ubijene snajperskim hicima iz južnog dela. U tadašnjem sukobu na mostu, povređeno je i 11 francuskih pripadnika KFOR-a koji su pokušavali da zaustave nasilje. "Pet francuskih vojnika KFOR-a je ranjeno u eksploziji bombe dok su ostali povređeni kamenicama", rekao je tada portparol KFOR-a. Portparol UNMIK policije, Derek Čepel (Dareck Chappel) je kasnije, u toku dana, demantovao da su albanski dečaci nastradala bežeći od Srba, a što je bio povod za nasilje. Ipak, to nije pomoglo da se napad ekstremnih Albanaca zaustavi. Nasilje na glavnom mostu trajalo je tri dana i još prvog dana se prenelo na ostala mesta sa srpskim stanovništvom i to u blizini glavnih saobraćajnica na putu Mitrovica-Priština, ali takođe i u Metohiji.
 
Nasilje je posebno eskaliralo u Svinjaru, Čaglavici, Lipljanu, Kosovom Polju, Obiliću, Prizrenu, Gnjilanu, i Peći. Obilić i Svinjare su tada potpuno očišćeni od srpskog stanovništva koje se ni do dan danas tamo nije suštinski vratilo. Svet su, pored slika zapaljenih kuća iz ovih mesta, zgrozile i slike sa ubijenim i obešenim životinjama. U Čaglavici je takođe zapaljena većina srpskih kuća, a američki KFOR je srpsko stanovništvo evakuisao odatle, pritekavši u pomoć švedskom, indijskom i finskom KFOR-u, među kojima je bilo povređenih vojnika. Spaljene su sve kuće u Kosovom Polju, kao i kuće  u jednom od tadašnjih najznačajnijih povratničkih sela u Belom Polju. U jedinoj zgradi, u kojoj su ostali da žive Srbi u Prištini, a koji su mahom ostali da rade u međunarodnim organizacijama, opljačkani i spaljeni su njihovi stanovi, vozila i ostala imovina. U Gnjilanu su sve srpske kuće spaljene takođe. Zapaljene su škole i pošte. U Obiliću je napadnuta i zapaljena škola u trenutku kada je oko tridesetak đaka imalo časove. Monasi i monahinje, manastiri i crkve u Metohiji su posebno bili na udaru, kao i relikvije, od kojih su neki bile remek dela hrišćanske srednjevekovne umetnosti, kao što je Bogorodica Ljeviška iz XIV veka, koja je danas pod UNESCO zaštitom, manastir Devič, Saborna crkva Sv. Đorđa, sedište Raško-prizrenske episkopije, bogoslovija sv. Kirilo i Metodije sa kojom je izgoreo i prizrenac Dragan Todorović, starosedelačka prizrenska četvrt Kaljaja, Manastir Sv. Arhangela sa tadašnjim tek obnovljenim konakom, crkva Sv. Spasa i crkva Sv. Save u Južnoj Mitrovici, remek delo i raritet najčuvenijeg srpskog arhitekte, Aleksandra Deroka.
 
KFOR je i sam kasnije priznao da je bio nespreman za ovakvu eskalaciju nasilja, a za najgore njegove propuste zabeleženo je uništavanje sela Svinjare i Belog Polja, jer su vojnici NATO-a, iz svojih svega nekoliko desetina metara udaljenih baza, u najvećoj meri pasivno posmatrali divljanje demonstranata. Uskoro su se pojavili snimci na Internetu. "Osim što smo se našli iznenađeni žestinom nasilja, deo snaga poslali smo prema granici Srbije. Valjda se očekivalo da će vlada u Beogradu vojno intervenisati", objasnio je, tada, jedan oficir KFOR-a. 
 
Trodnevno nasilje prestalo kada je tadašnji Admiral NATO snaga za južnu Evropu, Gregori Džons, nasilje javno okvalifikovao kao etničko čišćenje i kada je NATO jasno stavio do znanja kosovskim liderima da nasilje mora odmah da prestane. Na samom terenu to se poklopilo sa delovanjem američkih vojnika u Čaglavici. 
 
Portparol UNMIK policije, Derek Čepel, javno je ocenio da je nasilje bilo unapred planirano nakon čega je ubrzo i smenjen, pod zvaničnim objašnjenjem da mu se misija završila. I drugi izvori su vremenom saopštavali i dolazili do podataka da je to bilo unapred planirano nasilje, usmereno prema strateški važnim mestima pored glavnih saobraćajnica, te da je ovim nasiljem procenat srpskog stanovništva doveden na ispod, ili oko 5%. U nemačkim medijima su se ubrzo pojavili i izveštaji o tome da je nemačka obaveštajna služba, BND, nekoliko meseci ranije, presrela telefonske razgovore Samedina Džezairija, poznatog i pod ratnim nadimkom "Komandant Hodža", jednog od najkontroverznijih bivših boraca OVK, saznavši da se nasilje planiralo. U široj međunarodnoj javnosti ovakvi medijski natpisi su ubrzo zataškani.
 
Osim desetkovanog srpskog stanovništva, i međunarodni predstavnici na Kosovu, na čelu sa KFOR-om i UNMIK-om nekoliko dana su bili u šoku. Po birokratskom automatizmu saopštavali su bilans posledica, ne i uzrok: policija je uhapsila 163 lica osumnjičenih za podmetanje požara, pljačku, ubistvo i ostala krivična dela tokom "međuetničkih" sukoba, kako su ubrzo nazvali Džonsonovo "etničko čišćenje" i Čepelove "unapred planirane akcije"; oko 51.000 ekstremista je učestvovalo u 33 pojedinačna nemira. Oko 28 lica iz obe zajednice je poginulo, a 870 povređeno. Napadači su spalili ili digli u vazduh 35 crkava, oštetili 11 crkava i manastira i unistili 286 kuća. U neredima su uništena 72 vozila UN-a. Iz ovog događaja je posebno otvoreno pitanje uloge kosovskih medija, o čemu je OEBS u Beču izdao poseban IZVEŠTAJ u kojem je kritikovao zapaljivu i neprofesionalnu ulogu kosovskih elektronskih medija, ali sama misija OEBS-a na Kosovu, koliko je mogla, činila je da ovaj izveštaj marginalizuje. 
 
Bio je to je jedini događaj o kojem su zapadni meijnstrim mediji tada izveštavali kao o događaju u kojem su Srbi bili žrtve, ali uz relativizacijiu odgovornosti kosovskih Albanaca, pre svega kroz prikazivanje nasilja kao 'etničkih sukoba' ili 'nasilja'.
 
Već sledećeg meseca i međunarodne misije na Kosovu su relativizovale etničko čišćenje promenom dotadašnje politike "standardi pre statusa" – novom politikom "standardi i status". Međunarodni predstavnici su objašnjavali da su kosovski Albanci isfrustrirani nerešenim konačnim statusom, a što je upućivalo na nezavisnost, usled čega su izašli na ulice i pokrenili nasilje. Ispostavilo se da je upravo martovski pogrom ubrzao proces jednostranog proglašenja nezavisnosti Kosova 2008, da bi ubrzo, 17. mart 2008 'smenio' 17. mart 2004. U jednodnevnim sukobima, ovoga puta – između Srba i međunarodne policije oko zgrade suda u Severnoj Kosovskoj Mitrovici, poginuo je ukrajinski policajac, a više Srba i međunarodnih policajaca povređeno uključujući i teške povrede. Tako su međunarodna zajednica i kosovski Albanci 'dobili' priliku za konačnu relativizaciju martovskog pogroma, od tog datuma praveći ravnotežu u odgovornosti etničkih zajednica u nasilju i izjednačivši ova dva događaja  po intenzitetu. 
 
Redakcija KoSSeva objedinila je linkove različitih medija radi detaljnijeg podsećanja na 17. mart 2004. godine:
 
Hronologija događaja koju je objavio RTS
Hronologija događaja koju je objavio B92
Svetinje i kulturna dobra uništeni u martovskom pogromu – publikacija se nalazi na sajtu Eparhije Raško-prizrenske 
Izveštaj OEBS-a iz Beča o ulozi kosovskih elektronskih medija u podsticanju martovskog nasilja
 
Video Klip 3 – Razaranje srpske crkve
Video klip 4 –  Film Glasa juga "Kosovsko proleće" (English transcription)
Video kilp 5 –  Pogrom na Kosovu
Dokumentarac – Nakon 10 godina
 
Foto zapisi SPC 
 
A kako Srbija danas gleda na ovaj događaj? Današnji članak u listu "Danas" – "Zloupotreba đaka ili edukacija"

 

Comments

comments



Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.