"Srpski car Dušan [1331-1355], u skladu sa srednjovekovnim shvatanjem države koja nikada nije bila nacionalna u današnjem smislu reči, nosio je titulu "car Srba, Grka, Bugara i Arbanasa".
Dimitrije Bogdanović: "Knjiga o Kosovu"
Jedan od naslova kolumne koje je u toku ove naše debate napisao moj uvaženi sagovornik, nosi naslov – "Zavise li prava od istorije?"
Taman sam pomislio da smo se već složili sa tim da prava ne zavise od istorije, već potiču od građana, kad ono, eto, opet istorije kako nam teatralno kuca na vrata. Naslov najnovije kolumne Slobodana Antonića je: "Činjenice jače od ideologije"!
Ostavimo na stranu da pravoslavlje (Patrijarha) koje preti ratom i koje bi da opet zavlada državom, da asimiliše sve na Balkanu po "Dušanovom zakoniku", i koje za neke Srbe još predstavlja ideologiju 'budućnosti'. Ostavimo po strani i to da on smatra činjenicama tvrdnje koje su u najmanju ruku proizvoljne i neproverene; onda se moramo zapitati o kojim to činjenicama, ili kojim ideologijama zapravo priča moj sagovornik.
Posle pažljivog čitanja njegove kolumne, nagađam da on pod činjenicama svrstava jednu tablicu sa "statistikom" Svetske Banke i OEBS-a, inače opšteprihvaćenih naučnih autoriteta kad se radi o srednjovekovnoj istoriji i daljoj praistoriji.Valjda svi znaju da je njihova reč poslednja u nauci istorije. Da znate, od sada, kad nešto pročitate u tablicama poput – Svetska Banka, i OEBS, to je… nauka.
Naročito je interesantan podatak iz Antonićeve tablice da je negde za vreme srednjovekovne srpske države, to jest, 1455., postotak učešća Albanaca u demografskoj strukturi Kosova bio negde oko 1%, dok su ostali bili takođe 1%, što mu dođe da su Srbi bili ni manje ni više nego 98%.
S druge strane, po nalazima naučnika koji su proučili turske "deftere" iz XV veka, proizilazi zapravo sasvim druga slika, to jest, činjenicno stanje, gde u demografskoj strukturi Albanci i Alasi zajedno čine otprilike 75% stanovništva, a oko 25% čine Srbi i ostali.
Po dosadašnjim saznanjima, pre dolaska Osmanske imperije, Srbi su činili uglavnom vlastelu, vojnu i crkvenu birokratiju, itd., šzo je sveukupno bio jedan mali procenat stanovništva. Naučnici tvrde da se uprkos toponimima, imenima, i prezimenima koji su zapravo za vreme srednjevekovne Bugarske (850-1018), i srednjevekovne kraljevine "Srba, Grka, Bugara i Arbanasa" slavizirani, opet se može zaključiti takvo stanje.
U osmanskim defterima iz XV veka kojima su se bavili osmanisti, kako tvrdi jedan uvaženi osmanista, Ilaz Redža, proizlazi da su uprkos nasilnom slaviziranju toponima, u imenima Albanaca ipak očuvana mnoga stara prezimena (patronime) kao: "Miloš Beriša, Vulkašin Šala, Raislav Marak, Mazreku, Bogdam Muzaka, Branko I biri Đonit, Radonja I biri Đinit, Ratko Ibiri Lešit, Stepan I biri Bardit (Bardhit), Vulk I biri Lekoš (Leka)…“.
No, neka se time ipak bave naučnici. Mogli bi, po preporuci osmaniste Ilaz Ređe, koga sam po ovom pitanju konsultovao, kao izvore uzeti osmanske deftere iz XV veka, iz Vilk vilajeta (1455), iz Novobrdskog vilajeta (1497/98), i dva deftera za Skopski i Tetovski vilajet iz 1451/52 godine. Iz tih materijala se da videti da asimilacija zapravo nije uspela.
Ali kulminacija albanskog preporoda, čak i po toj Antonićevoj "tablici" nije za vreme Osmanske imperije, nego baš kad je Srbija bila najjača na Kosovu, dakle, kada je "oslobodila" Kosovo 1913., i akada uprkos na desetine hiljada pobijenih Albanaca od strane srpske vojske tokom balkanskih ratova, a i kasnijih progona, uprkos par programa za njihovo iseljavanje za vreme Kraljevine SHS, i kasnije Titove Jugoslavije, te nekoliko, što otvorenih, što prikrivenih kolonizacija sa Srbima ( i Crnogorcima) opet izgleda da je nešto krivo pošlo, tako da su po zadnjem popisu stanovnštva, pre rata, Srbi bili predstavljeni sa manje od 10% u ukupnom broju stanovnika.
Dok bih debate oko srednjevekovnog odnosa, pre-slovenskom Balkanu stvarno ostavio istoričarima, uz priznanje da to nije moja uža specijalnost, ne mogu da se ne načudim kako su Albanci mogli da se toliko razmnože i toliko brojčano dominiraju od 1913. godine, pa do kraja XX veka, tokom kojeg su Srbi skoro sve vreme imali političku, vojnu, ekonomsku i sve ostale kontrole nad prostorom Kosova, uz večno slabu i nestabilnu "maticu" – Albaniju, koja nikad nije bila u stanju pomogne Albancima sa Kosova? Naravno, ideolog Antonić može reći da su Srbi uvek radili protiv sebe i da za to treba krivit Albance. Uvek se nalaze neki "Brankovići", ali od kad se zna, nema nijednog stvarnog argumenta da su Srbi na Kosovu bili brojniji.
Ali, vratimo se još jednom onome sto nam je srednji vek ostavio u nasleđe. Dok u Srbiji imaju samo jedan problem u vezi sa očuvanjem te srednjevekovne kulturne baštine, tvrdeći da su je oni sagradili i da njima pripadaju srednjevekovni manastiri i crkve na Kosovu, te shodno tome traže da briga o njima bude odgovornost države Srbije, i Srba uopšte, s druge strane Albanci i Kosovo imaju probleme sasvim druge prirode po tom pitanju.
Kulturna baština na Kosovu, ne počinje, niti se završava Srednjevekovnom kraljevinom "Srba, Grka, Bugara i Arbanasa", niti sa objektima građenim od strane te države, ili SPC, između XII-XIV veka, u pokušajima da unište "Latinsku hereziju", kako je to rečeno u "Dušanovom zakoniku" – kao pokušaj asimilacije svih drugih, koji je bio popraćen slaviziranjem svih toponima, promenom imena i vere svih koji su prethodno bili katoličke vere, ili ortodoksne, ali ne one "pravoverne" – srpske pravoslavne.
Taj "Sveti rat" je trajao sve do osmanske invazije na Balkanu, koji su, kako je i red, "tokom više od pet vekova, proizveli 'svoju' kulturnu bastinu", na koju, ako već insistiramo na logici SPC, i Osmanlije oni imaju pravo da pretenduju. Današnja Turska, ako idemo logikom SPC, ima pravo da traži da "se brine" o očuvaju džamija i tekija po Srbiji zato što su oni to gradili i koristili vekovima (pa nisu valjda Srbi), i oni imaju pravo da se žale na UNESCO što Srbi nisu čuvali džamije u Beogradu i u Nišu, ili što su ih palili na desetine i stotine po Kosovu, i Bosni i Hercegovini tokom 90-tih godina prošlog veka. Ja sam ubeđen da po načelu "reciprociteta", i Turci imaju to pravo prema svojoj kulturnoj i istorijskoj baštini, po celom Balkanu. Štaviše, imaju to pravo i Italijani, kao naslednici Rimske imperije. Imaju i Iliri, ali ko će njih predstavljati u toj modernoj podeli pljačke?
Uh, iako istorija nije cilj ove naše debate, vec sadašnjost i budućnost, u bilo kojoj analizi ne možemo pobeći od istine da je kroz ove prostore, od Ilira do danas, prošlo nekoliko svetskih imperija ili regionalnih sila, kao što je bila srednjevekovna Srbija, Srednjevekovna Bugarska, Kraljevina SHS, nemačka, i italijanska okupacija, Titova Jugoslavija itd.
Sve su te imperije "bile-pa prošle" ovuda, te one koje su duže trajale, gradile su objekte raznih namena, i tako, ono što je preživelo kad su se osvajači smenjivali, to što nisu jedni drugima spalili, time su "proizveli" ono što se danas bez sumnje može smatrati kulturnom baštinom Kosova, ali ne samo Kosova, već uopšte svetske kulturne baštine.Tako su, osim svoje graditeljske kulture, sa sobom donosili i njihove bogove, čiju su reč mačem i ognjem preneli i kod ljudi koji su tu živeli. U ime njihovog boga palili su "ostale", i tako su stradale kulturna baština ilira, katolička baština, vizantijska, srednjevekovna srpska, osmanlijska itd, a ovdašnji ljudi su često menjali svoju veru, i kulturu i to veoma nasilnim putem.
Recimo ovde par reći i o "Aja Sofiji". "Aja Sofija" ili Crkva Svete mudrosti (grčki: Ἅγια Σοφία (Agia Sofija), tj. "Sveta mudrost") građena je od 408. do 415. godine. Dovršena je 10. oktobra 415. godine, ali je uništena u požaru usred Nikine pobune 532., kada je vizantijski car Justinijan I. zamalo izgubio presto. No, on ju je odmah dao ponovno izgraditi. Ponovno je izgrađena za samo pet godina do (537.) i odmah je postigla svetsku slavu. Nakon otomanske okupacije grada 1453., crkva je prenamenjena u džamiju, a iz vana su dodata četiri minareta. Aju Sofiju je 1935. godine Mustafa Kemal Atatürk dao pretvoriti u muzej. Pokraj crkve nalazi se grob cara Konstantina Velikog. ( Wikipedija)
Jedno pitanje je interesantno i povlači za sobom mnoga druga: Da li se zna ko je gradio tu poznatu crkvu/džamiju koja je danas velika turistička atrakcija u Istanbulu? Zna se ko je nju dogradio? Zna se ko je čuva? Da li treba ceo taj prostor, pa i Istambul, sada vratiti „Vizantiji“ koje više nema, ili pak treba rušiti minareta, da bi se pravda dovela na svoje mesto?
Kome pripada to kulturno nasleđe? Šta je cilj zapravo očuvanja "kulturne baštine"?
Na kraju, srpski intelektualci, a naročito političari su sa radošću dočekali vest da za tri glasa nije prošao zahtev da Kosovo bude članica UNESCO-a. Zaboravimo i to što je velika većina od prisutnih, glasala "za", puno vise nego za "ne", i zapitajmo se šta Srbija dobija time, uz činjenicu da većina islamskih zemalja u toj "borbi" podržava baš Srbiju, a zapadne zemlje Kosovo?
Da li je antizapadnjaštvo srpska sudbina, i da li Srpska pravoslavna crkva može da prihvati ideju depolitizacije i zapadni put Srbije? Da li samo samostalna, Ortodoksna crkva Kosova, kao verska organizacija koja okuplja sve pravoslavce, može biti rešenje, uz činjenicu da se teško da zamisliti da bi ijedna pravoslavna (ortodoksna) zajednica na Kosovu, kao što su Crnogorci, Makedonci i veoma mala albanska ortodoksna zajednica, može prihvatiti Pravoslavnu crkvu Srbije kao svoju? Ta crkvena organizacija bi pomirila pravoslavlje u regionu!
Srpska pravoslavna Crkva ili Pravoslavna crkva Srbije? Bez reforme SPC teško da će u Srbiji biti demokratije, a i Evrope!
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
