Na američkoj „crnoj listi“ do početka juna 2026. godine nalazi se 131 sankcionisani pojedinac i entitet sa Zapadnog Balkana, piše Asja Hafner za Radio Slobodna Evropa.
Ubedljivo najveći broj sankcija odnosi se na Srbiju (49), zatim Kosovo (29), Bosnu i Hercegovinu (26), Severnu Makedoniju (12), Albaniju (8) i Crnu Goru (7).
Odluke o sankcijama donosi Kancelarija za kontrolu strane imovine (OFAC – Office of Foreign Assets Control), koja deluje pri Ministarstvu finansija Sjedinjenih Američkih Država.
Reč je o spisku pojedinaca i kompanija koje SAD sankcionišu, a kada je reč o Zapadnom Balkanu, to je prvenstveno zbog sumnje na povezanost sa organizovanim kriminalom, korupcijom ili destabilizacijom regiona.
„Među sankcionisanima nalaze se i oni koji se dovode u vezu sa terorističkim aktivnostima ili malignim uticajem Rusije“, navodi RSE.
Podseća se da su Sjedinjene Američke Države uvele sankcije za Zapadni Balkan između 2001. i 2004. godine zbog ratnih zločina, destabilizacije država i ugrožavanja mira nakon ratova na prostoru bivše Jugoslavije.
Sankcije su ponovo postale aktuelne desetak godina kasnije, kada su počele da se uvode zbog korupcije, trgovine narkoticima, terorizma, kao i ugrožavanja mira i stabilnosti.
Od 2022. godine među sankcionisanima su i osobe koje održavaju veze sa Rusijom, izolovanom zbog invazije na Ukrajinu.
Pravni mehanizam koji Sjedinjenim Državama omogućava uvođenje sankcija državama Zapadnog Balkana zvanično je 22. juna 2026. godine produžen za još godinu dana.
„Kada je reč o šest balkanskih država, na listi se nalazi ukupno 71 entitet i 60 pojedinaca“, navodi se u tekstu. Sankcionisana pravna lica uglavnom su povezana sa već sankcionisanim pojedincima“.
Ciljane sankcije
Ciljane sankcije mogu obuhvatati zabranu putovanja, finansijske restrikcije, ograničenja trgovine i zamrzavanje imovine. Njihova svrha je da izoluju pojedince ili pravne subjekte i ograniče njihov pristup političkim ili ekonomskim resursima.
OFAC poseduje poseban režim sankcija za Balkan, uspostavljen 2001. godine. U početku su sankcije bile usmerene na očuvanje mira nakon ratova devedesetih, dok se danas sve više koriste protiv mreža koje povezuju politiku, biznis i organizovani kriminal. Od 2025. godine proširene su i na pokušaje zaobilaženja američkih sankcija.
To pokazuje da se američki pristup sankcijama prema Balkanu promenio – od postratne stabilizacije ka borbi protiv korupcije, organizovanog kriminala i političke destabilizacije.
Programi OFAC sankcija
OFAC trenutno ima više od 30 aktivnih programa sankcija, usmerenih na zaštitu nacionalne bezbednosti i spoljne politike Sjedinjenih Američkih Država.
Za 71 pravno lice sa Zapadnog Balkana sankcije su uvedene u okviru 11 različitih programa.
Program BALKANS odnosi se na ciljane mere protiv pojedinaca i pravnih lica koji ugrožavaju mir, stabilnost, demokratske procese i teritorijalni integritet država Zapadnog Balkana.
Program se odnosi pre svega na one koji:
- podrivaju ili krše Dejtonski mirovni sporazum u Bosni i Hercegovini,
- krše Rezoluciju 1244 Saveta bezbednosti UN kada je reč o Kosovu,
- podrivaju Ohridski okvirni sporazum u Severnoj Makedoniji,
- podrivaju Prespanski sporazum između Grčke i Severne Makedonije,
- učestvuju u visokoj korupciji,
- podrivaju vladavinu prava,
- ugrožavaju bezbednost regiona,
- zaobilaze međunarodne sankcije.
Program Balkans-EO14033 predviđa blokadu imovine osobama i entitetima koji doprinose destabilizaciji Zapadnog Balkana.
Obuhvata one koji:
- opstruišu mirovne sporazume,
- učestvuju u korupciji i proneveri javnih sredstava,
- podrivaju demokratske procese,
- odgovorni su za ozbiljna kršenja ljudskih prava.
Program SDGT (Specially Designated Global Terrorist) uspostavljen je nakon terorističkih napada 11. septembra 2001. godine radi prekidanja finansiranja međunarodnog terorizma.
Program TCO (Transnational Criminal Organization) usmeren je protiv međunarodnih kriminalnih organizacija koje se bave trgovinom ljudima, narkoticima, pranjem novca i sajber kriminalom.
Program SDNTK (Foreign Narcotics Kingpin Designation Act) usmeren je na međunarodne narko-kartele i njihove saradnike, kako bi im se onemogućio pristup američkom finansijskom sistemu.
Ovaj program koriste i međunarodne kompanije i banke prilikom provere poslovnih partnera.
Program CYBER2 odnosi se na osobe i organizacije odgovorne za ozbiljne zlonamerne sajber aktivnosti, uključujući:
- napade na kritičnu infrastrukturu,
- krađu identiteta i finansijskih podataka,
- mešanje u izborne procese,
- širenje malvera i ransomware-a.
Program CYBER4 usmeren je protiv pojedinaca i mreža koje stoje iza ozbiljnih sajber napada, posebno ransomware grupa povezanih sa Rusijom.
Program RUSSIA-EO14024 odnosi se na sankcije povezane sa štetnim aktivnostima Ruske Federacije.
Obuhvata:
- zamrzavanje imovine pojedinaca i kompanija koje podržavaju Rusiju,
- finansijski sektor,
- vojno-industrijski kompleks,
- ključne privredne grane, naročito energetiku.
Program UKRAINE-EO13662 uveden je nakon ruske aneksije Krima 2014. godine i odnosi se na subjekte povezane sa sankcionisanim ruskim kompanijama.
Program GLOMAG (Global Magnitsky) zasnovan je na Zakonu Global Magnitsky iz 2016. godine i omogućava sankcionisanje osoba odgovornih za teška kršenja ljudskih prava i korupciju širom sveta.
CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act) predstavlja američki zakon iz 2017. godine kojim se uvode sankcije Rusiji, Iranu i Severnoj Koreji, ali i svim subjektima koji sa njima ostvaruju značajne poslovne veze.
Bosna i Hercegovina
Na američkoj „crnoj listi“ iz Bosne i Hercegovine nalazi se 11 pravnih lica.
Najveći broj njih povezan je sa sankcionisanim političarima ili poslovnim mrežama, prvenstveno sa predsednikom Republike Srpske Miloradom Dodikom i njegovim saradnicima.
Među sankcionisanim kompanijama nalaze se medijske kuće, konsultantske firme, građevinske kompanije, ali i preduzeća koja, prema američkim vlastima, služe za zaobilaženje sankcija ili finansiranje sankcionisanih pojedinaca.
Većina njih sankcionisana je u okviru programa BALKANS-EO14033, koji se odnosi na podrivanje Dejtonskog sporazuma, korupciju i destabilizaciju Bosne i Hercegovine.
Srbija
Sa teritorije Srbije na američkoj listi nalazi se čak 30 pravnih lica, što je najveći broj među svim državama Zapadnog Balkana.
Najveći broj kompanija povezan je sa:
- mrežom Zvonka Veselinovića i Siniše Nedeljkovića,
- trgovcem oružjem Slobodanom Tešićem,
- međunarodnim sankcijama uvedenim Rusiji nakon invazije na Ukrajinu.
Među njima su građevinske firme, trgovinska preduzeća, kompanije za uvoz i izvoz elektronske opreme, banke i firme koje su, prema američkim vlastima, služile za zaobilaženje sankcija Rusiji.
Jedna od poslednjih sankcionisanih kompanija je SOHA INFO DOO iz Novih Banovaca.
Američke vlasti navode da je ova firma u Rusiju izvozila elektronsku robu velike vrednosti, uključujući mikročipove.
Ranije istraživanje Radija Slobodna Evropa pokazalo je da je vrednost pošiljaka premašila 18 miliona dolara.
Na listi se nalazi i VENTRADE DOO iz Subotice.
Prema američkim vlastima, kompanija je sankcionisana zbog izvoza radio-opreme namenjene ruskoj vojnoj industriji.
Računi firme u Srbiji nalaze se u blokadi zbog dugovanja, a kompanija nije dostavljala finansijske izveštaje, iako je to zakonska obaveza.
Na listi je i nekadašnja VTB Banka Beograd.
Iako više ne posluje pod tim imenom, američke restrikcije odnosile su se na pojedine finansijske aktivnosti banke kao dela ruske VTB grupacije.
Ruska matična kompanija prodala je svoju banku u Srbiji 2018. godine, koja danas posluje pod nazivom API Bank. Ranije istraživanje RSE pokazalo je da su u toj banci račune imale pojedine firme koje su se našle na američkoj listi sankcija.
Crna Gora
Na američkoj listi sankcija iz Crne Gore nalaze se tri pravna lica.
Prve dve kompanije – Donata Company i Hotel Casa Grande iz Ulcinja – sankcionisane su još 2015. godine kao deo mreže Nasera Keljmendija, kojeg je Kancelarija za kontrolu strane imovine američkog Ministarstva finansija (OFAC) označila kao značajnog međunarodnog trgovca narkoticima. Obe firme našle su se pod sankcijama u okviru programa SDNTK, namenjenog suzbijanju međunarodne trgovine narkoticima.
Treći entitet je kompanija International Business Corporation Bar, koja je sankcionisana krajem 2024. godine zbog navodne uloge u posredovanju pri nabavci i izvozu evropskih mašina i industrijske opreme namenjene krajnjim korisnicima u Rusiji, uključujući subjekte povezane sa ruskom vojnom industrijom.
Prema zvaničnom saopštenju Ambasade SAD, stvarni vlasnik kompanije Sergej Kokorev takođe se nalazi pod američkim sankcijama.
Kosovo
Na Kosovu se na američkoj listi sankcija nalazi 14 pravnih lica, od kojih je najveći broj povezan sa poslovnom mrežom Siniše Nedeljkovića i Zvonka Veselinovića.
Među njima je i kompanija Farma Izvori B.I., čiji je vlasnik Siniša Nedeljković. OFAC ga je označio kao deo transnacionalne organizovane kriminalne grupe povezane sa korupcijom i krijumčarenjem između Kosova i Srbije.
Na listi se nalazi i Metal-robna kuća iz Zvečana.
Američke vlasti ovu kompaniju vode kao entitet iz Srbije, iako posluje na adresi na Kosovu, uz obrazloženje da je registrovana u srpskom privrednom sistemu. Prema OFAC-u, kompanija je pod kontrolom Siniše Nedeljkovića i deo je njegove poslovne mreže povezane sa Zvonkom Veselinovićem.
Na listi se nalazi i kompanija Novi Pazar-put, za koju OFAC navodi da predstavlja povezano preduzeće kompanije „Inkop“ iz Ćuprije, čiji je većinski vlasnik Zvonko Veselinović. Američke vlasti navode da je kompanija ostvarivala milionske prihode kroz poslove dobijene na tenderima institucija Srbije.
Među sankcionisanim firmama nalazi se i Falcon Strategic Solutions, koja je u međuvremenu obrisana iz registra u Srbiji i pripojena drugoj sankcionisanoj kompaniji povezanoj sa trgovcem oružjem Slobodanom Tešićem.
Kako sankcije funkcionišu u praksi?
Iako sankcije predstavljaju snažan međunarodni instrument pritiska, njihova efikasnost u velikoj meri zavisi od spremnosti država da ih primenjuju.
Saša Đorđević iz Globalne inicijative protiv transnacionalnog organizovanog kriminala ocenjuje da su Sjedinjene Države daleko najaktivniji akter kada je reč o uvođenju sankcija na Zapadnom Balkanu.
„SAD su na Zapadnom Balkanu najaktivniji akter – više od 80 odsto sankcija su one uvele – i često prve uvode sankcije, dok Velika Britanija ponekad prati sličnu logiku, ali ne uvek istim tempom i prema potpuno istom krugu ljudi i firmi“, kaže Đorđević.
On navodi da sankcionisana lica često pokušavaju da zaobiđu ograničenja prepisivanjem firmi na rodbinu ili bliske saradnike, otvaranjem novih kompanija ili prebacivanjem poslovanja u države sa slabijom finansijskom kontrolom.
Istovremeno, politička zaštita se, prema njegovim rečima, ogleda u predstavljanju sankcija kao političkog pritiska ili stranog mešanja u unutrašnje prilike zemlje.
Đorđević smatra da sankcije mogu biti efikasnije jedino ukoliko postanu deo šireg sistema odgovornosti koji podrazumeva bolju međunarodnu koordinaciju, proveru stvarnog vlasništva kompanija, kontrolu javnih nabavki, podršku istraživačkom novinarstvu, ali i ozbiljne domaće istrage policije i tužilaštva.
„Bez domaćih istraga policije i tužilaštva, sankcije ostaju važan signal, ali ograničen instrument“, zaključuje on.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
