Ko su zapravo birači sa Kosova?

Piše: Zoran Savić

Prema javno dostupnom pregledu biračkog spiska Srbije, 19. oktobra 2026. godine u 23 administrativne jedinice na Kosovu evidentirano je 115.865 birača. Istovremeno, nalazi iz rada Komisije za reviziju biračkog spiska, koje je objavila organizacija CRTA, ukazuju na postojanje 248.042 upisa iz šest kosovskih opština koje nisu obuhvaćene javnim pregledom Ministarstva državne uprave i lokalne samouprave.

Ove brojke potiču iz evidencija različitog obuhvata i ne mogu se sabirati kao potvrđen broj birača. Upisi iz šest opština nalaze se u centralnoj bazi Jedinstvenog biračkog spiska, ali njihov pojedinačni status u odnosu na zaključeni birački spisak za parlamentarne izbore 25. oktobra nije u potpunosti razjašnjen.

Nije poznato koliko su te evidencije ažurne, koliko evidentiranih građana danas živi na Kosovu, a koliko ih je raseljeno. Dodatna pitanja otvaraju i raniji podaci: prema statistici parlamentarnih izbora 2022. godine bilo je evidentirano 93.527 birača, dok je administrativni pregled Ministarstva od 23. oktobra 2023. pokazivao približno 122.300. U javnom pregledu od 19. oktobra 2026. evidentirano je približno 6.400 birača manje nego u tom administrativnom pregledu iz 2023.

Pošto izborna statistika i administrativni pregledi ne moraju obuhvatati iste kategorije građana, razlike same po sebi ne pokazuju koliko se biračko telo stvarno promenilo. One otvaraju pitanje ko su birači Srbije administrativno povezani sa Kosovom i šta tačno predstavljaju brojevi koje institucije objavljuju.

Šest opština i 248.042 upisa bez razjašnjenog statusa

Prema podacima članova Komisije za reviziju biračkog spiska, koje je objavila CRTA, u bazi Jedinstvenog biračkog spiska Srbije evidentirana su 248.042 upisa iz Đakovice, Suve Reke, Glogovca, Kačanika, Dečana i Štimlja. Prema CRTA, ove opštine od 2012. godine nisu obuhvaćene organizovanjem izbora niti javno dostupnim podacima o biračkom spisku, a Komisiji nije poznat pravni osnov takvog postupanja.

Na postojanje tih evidencija prethodno je ukazao član Komisije Ognjen Rašuo. Prema brojevima koje je izneo, u Đakovici su evidentirana 83.684, Suvoj Reci 45.442, Glogovcu 36.815, Kačaniku 32.817, Dečanima 31.182 i Štimlju 18.095 upisa, odnosno ukupno 248.035. Razlika od sedam upisa u odnosu na podatak CRTA nije razjašnjena u pregledanim izvorima.

Rašuo je naveo da se birači iz tih opština vode pod biračkim mestom broj jedan, sa oznakom „neraspoređen“, i da se za njih ne štampaju izvodi iz biračkog spiska. Prema njegovim rečima, nadležnima je upućen zahtev za objašnjenje, ali odgovor u trenutku razgovora nije dobijen. Rašuo je pretpostavio da se evidencije ne ažuriraju redovno, dok CRTA takođe ocenjuje da se podaci, po svemu sudeći, ne ažuriraju.

Na probleme sa kvalitetom evidencija ukazalo je i istraživanje Radija Slobodna Evropa od 15. oktobra. RSE je u javno dostupnim podacima o biračima sa Kosova pronašao 349 kombinacija imena, prezimena i imena roditelja koje se ponavljaju na istom biračkom mestu. Više od 700 istih imena pronađeno je na dva biračka mesta, 32 na tri, a jedno na pet biračkih mesta. U više od 3.800 zapisa nedostaje ime roditelja, više od 2.500 imena upisano je mešavinom ćirilice i latinice, a evidentirane su i stotine slovnih grešaka. Ponavljanje imena nije samo po sebi dokaz da je ista osoba više puta upisana. Ovi nalazi odnose se na širu javno dostupnu evidenciju birača sa Kosova, a ne posebno na šest pomenutih opština.

Prema podacima CRTA o zaključenju biračkog spiska, odluka od 9. oktobra za parlamentarne izbore 25. oktobra ne obuhvata biračka mesta u tih šest opština, iako se njihovi upisi nalaze u centralnoj bazi. To ne znači da je poznat status svakog pojedinačnog upisa niti dokazuje da građanin evidentiran u jednoj od tih opština nije mogao biti raspoređen za glasanje na drugom mestu.

Rašuo je ranije izneo podatak o 6.696.433 zapisa u široj bazi, uključujući približno 248.000 iz šest kosovskih opština. Nasuprot tome, prema odluci o zaključenju biračkog spiska od 9. oktobra, za izbore je utvrđeno 6.450.523 birača. Značajan deo razlike može se povezati sa različitim obuhvatom evidencija, ali se ona ne može u potpunosti objasniti bez dodatnih podataka, jer se brojevi odnose i na različite datume. Broj upisa iz šest opština zato se ne može predstavljati kao broj dodatnih birača za izbore.

Razlike u zvaničnim podacima zahtevaju metodološko objašnjenje

Razlike između izbornih statistika i administrativnih pregleda ne mogu se automatski tumačiti kao povećanje ili smanjenje broja birača. Zaključeni birački spisak za konkretne izbore i javni pregled prema prebivalištu ne moraju obuhvatati iste kategorije građana.

Na tu mogućnost još 2023. godine ukazao je politikolog Vujo Ilić, koji je za Radio Slobodna Evropa naveo da deo razlika može biti povezan sa interno raseljenim licima koja imaju prebivalište na Kosovu, ali glasaju prema boravištu u centralnoj Srbiji. Naglasio je da je reč o pretpostavci, jer zvanično objašnjenje nije bilo dostupno.

Poređenje administrativnog pregleda od 23. oktobra 2023, sa približno 122.300 birača, i pregleda od 19. oktobra 2026, sa 115.865, pokazuje smanjenje od približno 6.400, odnosno oko 5,3 odsto. Prethodno je RSE, na osnovu pregleda od 12. oktobra 2026, objavio 115.856 birača. Devet upisa razlike između pregleda od 12. i 19. oktobra nije moguće objasniti samo na osnovu javno dostupnih zbirnih podataka.

Dodatno objašnjenje ponudio je Ognjen Rašuo, koji je za RSE 15. oktobra naveo da su pojedini birači ranije bili raspoređeni prema prijavljenom boravištu u centralnoj Srbiji, a da su nakon njegovog isteka vraćani u evidenciju prema prebivalištu na Kosovu.

Ova objašnjenja ukazuju na moguće administrativne uzroke razlika, ali bez potvrde identičnog obuhvata evidencija i podataka o promenama prebivališta, brisanju preminulih građana i novim upisima nije moguće pouzdano utvrditi njihove uzroke.

Administrativno prebivalište ne odražava nužno stvarno mesto stanovanja

Jedinstveni birački spisak Srbije nije evidencija etničke pripadnosti, već građana koji ispunjavaju zakonske uslove za ostvarivanje biračkog prava. Zato se broj birača sa prijavljenim prebivalištem na Kosovu ne može poistovetiti sa brojem Srba koji danas tamo žive.

Prema pregledu Ministarstva od 19. oktobra 2026. godine, u administrativnoj jedinici Gora evidentirano je 6.899 birača. Javni pregled, međutim, ne pokazuje njihovu nacionalnu pripadnost niti koliko ih zaista živi na tom području.

Dodatnu složenost predstavlja višedecenijsko raseljavanje. Prema podacima CRTA, za glasanje prema mestu boravišta u Srbiji tokom izbornog procesa 2026. doneto je 18.320 rešenja, naspram 13.322 na izborima 2023. godine. Približno trećina rešenja iz 2026. odnosi se na birače sa prebivalištem u kosovskim opštinama. Ovi podaci ipak ne omogućavaju utvrđivanje ukupnog broja raseljenih građana.

Ilustrativan je primer Peći, gde je prema pregledu Ministarstva od 19. oktobra evidentirano 3.979 birača. Tadašnji predsednik Privremenog organa opštine Peć Darko Kolašinac izjavio je za Radio Slobodna Evropa u decembru 2023. godine da na tom području stalno živi oko 700 do 800 birača. Jedna brojka predstavlja administrativnu evidenciju prema prebivalištu, a druga lokalnu procenu iz ranijeg perioda, pa nisu neposredno uporedive.

Administrativna podela koju Srbija koristi za Kosovo takođe se ne poklapa u potpunosti sa današnjim kosovskim opštinskim granicama. Bez jasnog razlikovanja prebivališta, boravišta i stvarnog mesta stanovanja nije moguće pouzdano utvrditi koliko evidentiranih birača danas živi na Kosovu.

Biračko pravo podrazumeva i mogućnost njegovog ostvarivanja

Prema podacima koje je objavila CRTA na osnovu odluke o zaključenju biračkog spiska, za parlamentarne izbore 25. oktobra pravo glasa na 60 biračkih mesta u Raški, Tutinu, Kuršumliji i Vranju imaće ukupno 100.413 birača iz 22 kosovske administrativne jedinice. Republička izborna komisija odredila je devet biračkih mesta više nego na izborima 2023. godine, kada ih je bilo 51.

Istovremeno, javni administrativni pregled Ministarstva državne uprave i lokalne samouprave od 19. oktobra prikazuje 115.865 birača u 23 administrativne jedinice na Kosovu. Ove brojke odnose se na evidencije različitog obuhvata i ne mogu se neposredno poistovećivati. Razlika između njih sama po sebi ne dokazuje da je bilo kome uskraćeno biračko pravo.

RIK je organizovanje glasanja izvan Kosova obrazložio, prema prenetim navodima, time što prištinske institucije sprečavaju održavanje izbora za Skupštinu Srbije na Kosovu. To je obrazloženje RIK-a, a ne nezavisno utvrđen uzrok.

Ovakva organizacija podrazumeva putovanje izvan Kosova, što pojedinim biračima može predstavljati dodatni trošak i praktičnu prepreku. Zoran Spasić iz Rabovca izjavio je za Radio Slobodna Evropa da bi zbog glasanja u Kuršumliji gotovo ceo dan proveo u putu.

Sama činjenica da se glasanje organizuje izvan Kosova ne dokazuje da je biračima uskraćeno biračko pravo. Ipak, otvara pitanje dostupnosti biračkih mesta, posebno za starije građane, osobe sa invaliditetom i one koji nemaju sopstveni prevoz. Ostvarivanje biračkog prava zato treba posmatrati i kroz praktične uslove pod kojima građani mogu da glasaju.

Zakonske nadležnosti postoje, ali ključna pitanja ostaju otvorena

Zakon o jedinstvenom biračkom spisku Srbije propisuje da evidenciju birača vodi Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave, dok opštinske i gradske uprave obavljaju poverene poslove njenog ažuriranja. Izmenama Zakona uređena su i ovlašćenja Komisije za reviziju biračkog spiska, koja može da analizira podatke, proverava njihovu usklađenost sa drugim evidencijama i ispituje postupke njihovog ažuriranja.

Uprkos tim nadležnostima, status 248.042 upisa iz šest kosovskih opština ostaje nerazjašnjen. U pregledanim izvorima nije utvrđen poseban pravni osnov njihovog izostavljanja iz javnog pregleda i organizovanja glasanja, niti su objavljeni potpuni podaci o njihovoj ažurnosti i odnosu prema zaključenom spisku.

Kancelarija za informacione tehnologije i elektronsku upravu saopštila je 9. oktobra da je analiza Jedinstvenog biračkog spiska, na osnovu preseka od 1. septembra 2026. godine, pokazala najmanje 98 odsto poklapanja sa podacima iz evidencije prebivališta Ministarstva unutrašnjih poslova i matičnih knjiga rođenih i umrlih. U javno predstavljenim rezultatima, međutim, nisu posebno prikazani podaci za Kosovo niti je razjašnjeno da li su proverom obuhvaćeni upisi iz šest opština.

Komisija za reviziju biračkog spiska se saopštenjem od 16. oktobra ogradila od predstavljanja tih rezultata, navodeći da nalazi Kancelarije nisu dobijeni doslednom primenom metodologije koju je Komisija utvrdila. Komisija je istakla i da izjave pojedinačnih članova ne predstavljaju automatski njene zvanične nalaze.

Birački spisak zaključen je pre završetka revizije. Članovi Komisije imenovani na predlog organizacije CRTA upozorili su da izveštaj predviđen za 28. oktobar, tri dana nakon izbora, neće predstavljati sveobuhvatnu proveru tačnosti, potpunosti i integriteta biračkog spiska, već skup nalaza delimičnih provera. Prema CRTA, Komisija pre izbora nije dobila mogućnost da sprovede potpunu nezavisnu proveru izvoda za biračka mesta.

Odgovornost institucija mora biti praćena konkretnim odgovorima

Dosadašnji nalazi ukazuju na potrebu da nadležne institucije pruže jasna i proverljiva objašnjenja o načinu vođenja biračkih evidencija koje se odnose na Kosovo.

Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave trebalo bi da razjasni status 248.042 upisa iz šest kosovskih opština, pravni osnov njihovog izostavljanja iz javnog pregleda, način i datum poslednjeg ažuriranja, kao i njihov odnos prema zaključenom biračkom spisku za izbore 25. oktobra.

Od Komisije za reviziju biračkog spiska očekuje se da u svojim nalazima posebno obradi ove evidencije, uz jasno predstavljenu metodologiju, obuhvat sprovedenih provera i ograničenja dostupnih podataka.

Za potpunije razumevanje biračkog tela povezanog sa Kosovom potrebni su metodološki uporedivi, zbirni podaci o biračima prema prebivalištu i prijavljenom boravištu, uz zaštitu podataka o ličnosti. Jednako je važno da građanima, posebno raseljenim licima, budu dostupne jasne informacije o njihovom biračkom statusu, proveri podataka i postupku glasanja.

Transparentnost nije administrativna formalnost

Pitanje ko su birači Srbije sa Kosova ne može se razrešiti jednostavnim poređenjem brojeva iz različitih evidencija. Javno dostupni podaci pokazuju razlike u njihovom obuhvatu, ali ne omogućavaju pouzdano utvrđivanje koliko evidentiranih građana danas živi na Kosovu, koliko ih je raseljeno i kakav je status svih upisa u izbornom procesu.

Posebno je važno razjasniti zbog čega se upisi iz šest kosovskih opština nalaze u centralnoj bazi Jedinstvenog biračkog spiska, a nisu prikazani u javnom pregledu, dok odluka o zaključenju biračkog spiska za izbore 25. oktobra ne obuhvata biračka mesta u tim opštinama. Ostaju otvorena pitanja koliko su te evidencije ažurne, na osnovu kojih propisa se vodi njihov poseban status i kako se proverava njihova tačnost.

Postojanje razlika između evidencija samo po sebi ne dokazuje izborne nepravilnosti ili zloupotrebe. Međutim, bez potpunih i proverljivih objašnjenja nadležnih institucija nije moguće nezavisno sagledati odnos između podataka u centralnoj bazi, javno dostupnog pregleda i zaključenog biračkog spiska.

Odgovornost institucija zato nije samo da vode biračke evidencije, već i da objasne šta podaci koje objavljuju predstavljaju. Bez tih odgovora, pitanje ko su zapravo birači Srbije sa Kosova ostaje otvoreno.