Početkom februara, najava pokretanja restauratorskih radova na kući Džafera Deve u Južnoj Mitrovici privukla je pažnju javnosti i medija, kako na Kosovu i u Srbiji, tako i u regionu i šire.
Projekat, koji je trebalo da primeni kosovsko Ministarstvo kulture zajedno sa EU i UNDP, u međuvremenu je otkazan, nakon što je nekoliko strana, uključujući nemačkog ambasadora na Kosovu i izvestioca EU za Kosovo, istaklo ulogu Džafera Deve kao nacističkog saradnika.
Odluka je naišla na nezadovoljstvo dela kosovske javnosti, koji je kritikovao i nemačkog ambasadora. Uprkos otkazivanju projekta, kosovski ministar je najavio da neće odustati od obnove jer Kosovo ima dovoljno novca za to, ali da se posao mora nastaviti sa međunarodnim partnerima.
Posebno se ističe ljutina na nemačkog ambasadora zbog toga što je, kako se ističe, naneo štetu Kosovu zbog navodnog pogrešnog povezivanja i Deve i Kosova sa negiranjem holokausta.
Sa retkim drugačijim glasovima na Kosovu, jednoobrazne su tvrdnje bile prethodnih dana, ali i godina – i među kosovskim zvaničnicima i publicistima i ekspertima, o tome kako su Albanci na Kosovu štitili Jevreje za vreme holokausta, sa čim se inače predstavnici vlasti često hvale i pred Izraelcima.
U Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu, u Fondu holokaust, pod signaturom: Fond Holokaust, К – 22, 1a – 3/9, reg. broj 3728, se čuva dokument sa nešto drugačijim sadržajem, a koji je zbog aktuelnosti teme o liku i delu Džafera Deve postao takođe aktuelan.
КoSSevu ga je ustupio Jevrejski istorijski muzej u Beogradu. Ljubaznošću muzeja, kojem smo se obratili nakon početnih saznanja o tome da se u njemu čuva ovakav dokument, objavljujemo skenirane stranice koje su nam dostavili i dali dozvolu za objavljivanje i citiranje.
U pitanju je dokument čiji je autor Jugoslovenska državna komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača – osnovana je 30. novembra 1943. godine na Drugom zasedanju Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), sa zadatkom da otpočne sakupljanje dokaza o zločinima počinjenim na teritoriji okupirane Jugoslavije.
Кomisija je formirana kao organ tada izabrane privremene vlade i delovala je na teritoriji čitave Jugoslavije. Organizacija komisije je uspostavljena tokom 1944. i 1945, kada su formirane zemaljske komisije u svim republikama, potom pokrajinska komisija za Vojvodinu i oblasna komisija za Кosovo i Metohiju. Ove komisije bile su hijerarhijski potčinjene jugoslovenskoj državnoj komisiji.
Odluka o formiranju komisije bila je inspirisana Moskovskom deklaracijom o zločinima, koju su 1. novembra potpisali lideri SAD, Velike Britanije i SSSR-a, kao i odlukom o formiranju Кomisije Ujedinjenih nacija za ratne zločine. Jugoslovenska državna komisija je imala intenzivnu saradnju sa komisijom UN i sličnim komisijama u savezničkim državama.
Rad Državne komisije funkcionisao je tako što su lokalni organi prikupljali podatke o zločinima okupatora i njihovih pomagača. Pred komisijom su saslušavani svedoci zločina i osumnjičeni što je kasnije korišćeno kao dokazni materijal ukoliko bi se tužilac odlučio da okrene sudski postupak.
Državna komisija je bila aktivna do aprila 1948. godine. Za to vreme utvrđeno je 17.175 zločina pripadnika okupatorskih jedinica i 49.245 zločina pripadnika kvislinških jedinica. Građani su komisiji prijavili više od 940.00 zločina a u najvećem broju svedočanstava počinilac je bio nepoznat.
Dokument koji objavljujemo u nastavku svedoči o sudbini Jevreja u Кosovskoj Mitrovici koja je od aprila 1941. do novembra 1944. bila deo okupirane Srbije pod nemačkoj vojnom upravom.
U ovom periodu Džafer Deva je obavljao dužnost gradonačelnika Кosovske Mitrovice, a nakon kapitulacije Italije i uspostavljanja nemačkog patronata nad Velikom Albanijom, u novembru 1943, Deva je postavljen za ministra unutrašnjih poslova u albanskoj vladi. Od septembra 1943. Džafer Deva je bio jedan od lidera Druge prizrenske lige, organizacije osnovane uz pomoć Nemaca sa zadatkom da štiti granice Velike Albanije i bori se za prisajedinjenje teritorija za koje su albanski nacionalisti smatrali da im pripadaju.
KOSOVSKA MITROVICA
1/ U srezu Kosovsko – mitrovačkom, odnosno u samom gradu Kosovskoj Mitrovici živelo je pre rata 29 jevrejskih porodica sa ukupno 123 članova: 47 muških i 66 ženskih;
2/ Od Jevreja niko nije ostao za vreme okupacije u Mitrovici, izuzev jednog 16-godišnjeg mladića, koji je bio uhapšen u novembru 1941.g, pre nego što su ostali Jevreji odvedeni za Nemačku iz Mitrovice; pošto su ostali Jevreji odvedeni za Nemačku, on je ostao još izvesno vreme u zatvoru, pa su ga najzad Nemci streljali u kasarni u Mitrovici;
3/ U martu 1942. godine Nemci su odveli 23 porodice za Nemačku. Od njih se do danas niko nije vratio, niti se išta o njima zna. Sumnja se da je iko od njih ostao u životu, obzirom da su u početku internirani; ovo stoga što se retko ko vratio iz nemačke internacije čak i od Jevreja koji su internirani tokom 1943.godine i kasnije, dakle posle kapitulacije Italije.
Još za vreme nemačke okupacije 6 porodica je pobeglo iz Mitrovice za Prištinu, koja je bila pod italijanskom okupacijom, a kasnije su odvedene, zajedno sa Jevrejima iz Prištine, u logor Berat u Albaniju. Svih 6 porodica su se vratile u Mitrovicu posle osobođenja; u logoru Beratu je umro samo jedan mladić Jakov Lazar. U izbeglištvu nije bio niko;
4/ Danas ima u Mitrovici 6 porodica od 25 osoba: 8 ljudi, 8 žena i 9 dece;
5/ Od 23 porodice sa 88 osoba, koje su odveli Nemci u martu 1942. godine, ne zna se ni za jednog da je živ, niti se zna gde su odvedeni, naprotiv, sudi se da od njih nije niko živ;
6/ Ne zna se sigurno, ali se sa velikom verovatnoćom može pretpostavljati, da 23 porodice sa 88 osoba nisu u životu;
7/ Od 6 porodica koje su bile u Beratu, svih 25 članova su psihički normalni, a fizički prilično ruinirani, ali bez nekih osobito teških oboljenja;
8/ Oni koji su se vratili nemaju ništa, jer im je sve opljačkano do žive pomoći;
9/ Čim su Nemci došli u Mitrovicu, odmah su na svim jevrejskim radnjama istakli natpis „Judengeschäft“, što je značilo, da ih je svakom Nemcu bilo slobodno pljačkati. Svima jevrejskim pripadnicima bile su stavljene na rukama crvene trake sa natpisom „Jude“. Ovaj je natpis značio njihovo rasno izdvajanje i bio je ujedno olakšavajuća mera u pronalaženju Jevreja čak i na ulici za poslove i radnje koje Nemcima uzgredno trebaju; bio je olakšavajuća mera za brzo iznalaženje Jevreja u cilju masovne odmazde za slučaj bilo kakvog incidenta i uličnog izgreda, često namerno izazvanog; bio je olakšavajuća mera za nasrtanje na Jevreje.
20. maja 1941. god. Džafer Deva je izdao jednu naredbu, prema kojoj su Jevrejima oduzeta sva imanja i prešla u državne ruke. Sva jevrejska imovina je stavljena pod Komesarijat za jevrejska imanja. Odmah su za sve jevrejske radnje postavljeni komesari.
Tokom avgusta – septembra 1941. g. svi su Jevreji – muškarci iz Mitrovice, od 16 do 60 god. uterani u logor u Mitrovici; u tom su logoru ostali do transportovanja za Nemačku, kada su ih uterali u logor gde su bili Jevreji – muškarci i zajedno sa njima, sa starcima i decom, transportovani su za Nemačku.
Nad Jevrejima iz Mitrovice nisu vršena masovna i pojedinačna ubistva za vreme dok su bili u Mitrovici. Bili su izloženi samovoljnostima i ponižavanju od najvećeg mogućeg oblika i Nemaca i naših koji su bili u službi okupatora; nije ništa značilo prići Jevrejinu na ulicu i opaliti mu šamar bez ikakvog povoda; bila je redovna pojava; zalaženje u jevrejske stanove i nasilno oduzimanje njihovih stvari, odnošenje i upropašćavanje; Jevreji su bili prisiljeni, da čitavo vreme, dok su bili u Mitrovici, stalno ostanu u svojim stanovima, isčekujući permanetno najcrnje i najtragičnije trenutke.
Među našim državljanima, okupatorskim saradnicima, koji su se osobito isticali u pljački jevrejske imovine, u vršenju najgrubljih i najodvratnijih otimačina, još za vreme dok su se Ibraimović, zv. „Solid“, koji je bio osobito revnosan u ovim zločinim radnjama – on je bio šef Komesarske uprave za jevrejska imanja u Mitrovici, – on je zatvorio jevrejsku crkvu, spalio sve knjige, čitavu arhivu jevrejske opštine, odneo sve dragocenosti iz jevrejske crkve, ali je i dobio zasluženu kaznu – streljan je. Jevreji u Mitrovici nisu raspolagali sa hartijama od vrednosti, izuzev novca u biv.jugoslovenskim novčanicama koji im je sav opljačkan od strane Komesarijata za jevrejska imanja.
Iz grupe Jevreja iz Mitrovice, streljana je Matilda Ruben, devojka, koja je pokušala, preoblačena u nošnju muslimanke, da prebegne za Prištinu, ali je bila uhvaćena u Vučitrnu i streljana u kasarni u Mitrovici.
Od Jevreja van Mitrovice, streljani su u kasarni u Mitrovici u januaru 1942 god., porodica Konforti sa 3 ženska i 2 muška lica; ova je porodica dovedena iz Duge Poljane, sjenički – Novi Pazar. Prema iskazima Jevreja iz Mitrovice, streljan je na putu za Mitrovicu u februaru 1942 god. Moša Bahara;
10/ U avgustu – septembru 1941 god. Jevreji – svi muškarci su oterani u logor u Kos.Mitrovici, izuzev 6 porodica koje su pobegle za Prištinu. Iz ovog logora u Mitrovici su svi Jevreji: 23 porodice sa 88 članova transportovani za Nemačku. Kakvo je bilo postupanje sa njima u Nemačkoj, može se suditi jedino po opštem načinu postupanja sa Jevrejima u Nemačkoj, jer nedostaju konkretni podaci, pošto se od njih niko nije vratio.
6 porodica sa 25 članova, koje su iz Mitrovice prebegle za Prištinu u Prištini su strpani u logor gde su bili svi Jevreji iz Prištine. Ovi Jevreji iz Mitrovice nisu upotrebljavani za rad u logoru u Prištini, već su čitavo vreme provodili u logoru, dok su Jevreji iz Prištine upotrebljavani svakodnevno za mlevenje i tucanje šodera na drumovima.
Život Jevreja u logoru u Prištini je bio osobito težak i nesnosan, – bili su pod nesporednom komandom šiptarskih vlasti – Kvesture u Prištini. Zlostavljanje i maltretiranje Jevreja je raslo iz dana u dan. U tom maltretiranju Jevreja osobito su se isticali: Albanski kosovski fašistički komitet i Kvestura. Među licima koja su se u tome uzela vidnog i nesebičnog učešća, naročito istaknutim, dolaze: Maljuš Kosova, predsednik Albanskog komiteta iz Prištine, Ćemal beg Ismail Kanli, major, šef policije u Kvesturi iz Prištine, Rašid Memedali, predsednik Opštine iz Prištine, Rifad Šukri Ramadan i Mahmud Šaban Pašić, članovi Komiteta, Sadik Galumunu, p.predsednik Opštine, Husein Prištinac, prefekt u Prištini, Jahja šeh Asan, član Komiteta, Bahari Kafeđija, agent Komiteta, i Raif Tutarak, agent Kvesture u Prištini.
Iz logora u Prištini su svi Jevreji odvedeni u logor Berat – Albanija, gde su sačekali kapitulaciju Italije. U logoru Beratu su bili pod Komandom albanskih – fašističkih vlasti. U ovom logoru je nastavljeno sa proganjanjem i zlostavljanjem Jevreja, koje su vršili opet šiptari – fašisti sa Kosova koji su kao okupatorski saradnici i agenti imali slobodno kretanje po čitavoj Albaniji, zatim nemački gestapovci. Svakodnevno tučenje: batinama, šamarima, pljačkanje, svakodnevne pretnje i psovke, srljanje na nacionalnu pripadnost, svi svakodnevni oblici ponižavanja – stavljali su Jevreje u iživljavanje najcrnjih isčekivanja i nada u vidu najjezivijih prizora. Glavni organizator za sva ova nedela je Džafer Deva.
U logoru Beratu je bilo oko 400 osoba.
Posle kapitulacije Italije iz logora su se Jevreji razbegli svak na svoju stranu, izvesni su pobegli u šumu, a veći deo je otišao u Drač, Kavaju, Tiranu, Skadar, Berat i dr. mesta.
U Skadar je otišlo 12 porodica gde su bile ovih 6 porodica iz Mitrovice. Živeli su na periferiji grada; bili su vrlo često objekat mučenja domaćih i nemačkih krvoloka i zlikovaca; hapsili su ih većinom po partijama, jer je cilj hapšenja bio mučenje i pljačkanje, a na slobodu su ih puštali uz visoke ucene; u zatvorima su ih tukli, roditelje odvodili u zatvore i odvajali ih od dece, a bespomoćnu decu po štalama i periferijskim krovinjarama prepuštali samoj sebi.
Upadanja po periferijskim krovinjarama, gde su živeli Jevreji, tučenje, odvođenje i pljačkanje bili su česta pojava. Jedan primer najbezobzirnije pljačke: za vreme dok su bili nekoliko Jevreja u zatvoru u Skadru, kapetan Hofman Firer, šef Gestapoa u Skadru, saopštio im je 29-V-1944. god da će da budu streljani, ali im je dodao da se mogu iskupiti jedino ako plate 25,000 napoleona. Jevreji su sakupili 300 napoleona i predali ih Hofmanu, s tim da ostatak uplate naknadno.
Među ličnostima koje su se osobito istakle u ovim nedelima pored Hofmana dolaze još i Ramo Tutić, Hasko Ethem Čerkez i Mustafa Abdurahman Karasanović, sva trojica agenti iz Kos.Mitrovice. Ova grupa Jevreja iz Mitrovice je pod ovakvim okolnostima sačekala oslobođenje i posle oslobođenja se vratila u Mitrovicu gde i danas žive.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
