Promocija knjige „Iluzija moći: srpski kritički intelektualci i komunistički režimi“ autora Petra Ristanovića biće održana danas u Domu kulture „Gračanica“ u 18 časova. U četvrtak Ristanović gostuje u Akvarijusu u Kosovskoj Mitrovici od 19 časova.
O samoj knjizi će, osim autora, govoriti i istoričari Jovan Aleksić, Nemanja Dimitrijević i Aleksandar Gudžić.
Temelj knjige je deo Ristanovićeve doktorske disertacije na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu.
“Počelo je sa piscima“ – je tvrdnja koja se često ponavljala u literaturi o slomu Jugoslavije.
„Autori knjiga, mahom nastalih na Zapadu, izričito tvrde da je srpski nacionalizam uništio jugoslovensku državu, a da su za njegovo bujanje bili najodgovorniji srpski intelektualci. Simbol njihovog rušilačkog, nacionalističkog delovanja postao je Memorandum SANU“.
Zašto iluzija moći? (odlomak se objavljuje uz dozvolu autora a bez fusnota)
Novinari, sociolozi, istoričari, i drugi autori akademskih i publicističkih dela ponavljaju kako je ovaj dokument bio svojevrsni bukvar srpskog nacionalizma i uputstvo za razbijanje Jugoslavije.
Savršeno saglasje najvećeg broja autora i brojnost dela, na prvi pogled ukazuju na dobru istraženost teme, koja ne ostavlja puno prostora za nova tumačenja.
Međutim, detaljniji uvid u literaturu daje drugačiju sliku. Uočljivo je da su tvrdnju o odgovornosti srpskih intelektualaca prvi izneli publicisti, mahom novinari, još za vreme trajanja ratova u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Uticajne knjige Miše Glenija, Marka Tompsona, Roberta Кaplana, Branke Magaš, Кristofera Beneta, Normana Cigara, Laure Silber i Alana Litla, objavljene su u periodu od 1992. do 1995. godine.
Njima je definisan narativ i formiran diskurs koji do danas nije ozbiljnije doveden u pitanje. Sve ove knjige, kao i neprebrojni izveštaji objavljeni u najuticajnijim svetskim medijima, napisani su iz pera ljudi pristiglih na prostor rastrzan nasiljem, sa komplikovanom istorijom koju često nisu ni pokušavali da, u dovoljnoj meri, razumeju.
Istraživačka dela su pisana tek godinama kasnije. Slavista Endrju Vahtel, profesor na Nortvestern univerzitetu, knjigu o uticaju kulturne politike na društvena kretanja u Jugoslaviji objavio je 1998. godine. Saradnica Škole za studije slavistike i istočne Evrope Univerziteta u Londonu, Jasna Dragović Soso, 2002. godine je objavila izuzetno uticajnu studiju o ulozi srpskih intelektualaca u bujanju srpskog nacionalizma. Pet godina kasnije, istraživanje obavljeno tokom doktorskih studija na Centralnoevropskom univerzitetu u Budimpešti, o delovanju Dobrice Ćosića, Miće Popovića i Borislava Mihajlovića Mihiza, objavio je Nik Miler.
Svi oni su, u manjoj ili većoj meri, reprodukovali tvrdnje iz već utvrđenog narativa. Na to je veliki uticaj imao fenomen „zatamnjenih godina“ ili „godina pod senkom“. U pomenutim delima, i u ogromnoj većini drugih koja čine bogatu literaturu o „ratovima za jugoslovensko nasleđe“, decenije koje su prethodile ratovima tokom devedesetih posmatraju se i vrednuju na osnovu svojih posledica. Umesto da se događaji tokom osamdesetih tumače kao rezultati procesa iz ranijeg perioda, što bi potom omogućilo razumevanje njihovog daljeg prelivanja, senka ratova iz devedesetih utiče da se događaji sagledavaju selektivno, često tendenciozno, sa jasno vidljivom namerom da se njihovo tumačenje uskladi sa dominantnim narativom. U znatnom delu literature devedesete su oblikovale razumevanje osamdesetih.
Uz svesno prihvatanje rizika koji svaka generalizacija neizbežno nosi, može se tvrditi da su u temelje postavki postojećih dela utkane dve greške sa dalekosežnim posledicama.
Prva je nedostatak šireg konteksta. Delovanje srpskih intelektualaca nije u dovoljnoj meri tumačeno u svetlu širih društvenih procesa, što je, utisak je, u značajnoj meri posledica potpunog odsustva arhivskog istraživanja. Druga greška proističe iz prve. Praćenje i tumačenje delovanja srpskih intelektualaca, kao u velikoj meri nezavisnog procesa, lako vodi u učitavanje preteranog uticaja tom delovanju.
Srpski kritički intelektualci su od kraja šezdesetih postepeno razvijali široku aktivnost, o čemu ova knjiga detaljno govori. Praćenje te aktivnosti i „težina“ imena intelektualaca, prepoznatih u čitavom društvu, lako stvaraju iluziju da je njihov uticaj bio mnogo veći od realnog. Takva iluzija moći intelektualaca nije prisutna samo u knjigama publicista i istraživača. Nju su delili i sami intelektualci, kao i njihovi politički protivnici u komunističkom rukovodstvu. Upravo takva, višestruka iluzija, nametnula je i naslov ove knjige.
Dokazi za tvrdnju da je u pitanju iluzija nalaze se u tekstu koji je pred vama.
Кnjiga nije pokušaj „rehabilitacije“ srpskih intelektualaca i umanjivanje njihove odgovornosti za bujanje buke i besa u kojima je nestala Jugoslavija, iako će takvih tumačenja neizbežno biti. Sâm naslov je svojevrsno svedočanstvo glavnog izazova za svakog istraživača ove teme. Mnogo je lakše pratiti delovanje kritičkih intelektualaca nego ih smestiti u ispravan društveni kontekst i oceniti njihov uticaj.
U vreme kada su aktivnosti intelektualne „opozicije“ bile na vrhuncu, 1985. godine, Služba državne bezbednosti (SDB) ih je pratila u okviru borbe protiv unutrašnjih neprijatelja „građansko-desničarskog opredeljenja“. Analitičari službe su zaključili da 240 „bezbednosno interesantnih“ osoba iz ove grupe ostvaruje uticaj preko javnih tribina, objavljivanjem i prevođenjem knjiga, pisanjem peticija i kontaktima sa novinarima i drugim intelektualcima iz ostatka Jugoslavije i sa Zapada.
Problem nastaje u pokušaju da se oceni domet tog uticaja. U novembru 1986, nepuna dva meseca nakon otpočinjanja afere oko Memoranduma SANU, SDB Srbije je republičkom rukovodstvu dostavila poverljivi izveštaj o tribinama održavanim u sedištu Udruženja književnika Srbije.
Ukazano je da se na njima okupljaju „nezadovoljnici, neprijateljski orijentisani pojedinci, kao i veći broj radoznalaca.“ Ove reči sumiraju domet direktnog društvenog uticaja kritičkih intelektualaca. Tokom tribina i sličnih javnih istupanja izgovarane su mnoge – za to vreme – jeretičke misli, ali je njihov domet ostajao ograničen na uzak krug „nezadovoljnika“, „neprijateljski orijentisanih pojedinaca“ i „radoznalaca“. Do pred sam kraj osamdesetih tiražni listovi i televizija ostali su zatvoreni za istupe kritičkih intelektualaca, čime im je direktni kontakt sa širim slojevima društva bio uskraćen.
To, ipak, ne znači da su intelektualci bili periferni faktor u društvenim zbivanjima. Кnjige poznatih pisaca su štampane u velikim tiražima. Autorima su donosile prepoznatljivost u masama. Njihove reči, izrečene na skupovima pred nekoliko stotina ljudi, prenosile su se i prepričavale. Takvu vrstu uticaja nemoguće je metodološki utemeljeno kvantifikovati, što istraživače stavlja u neugodnu poziciju da se svaki njihov zaključak može tumačiti kao (slučajno ili namerno) učitavanje.
Da bi se izbegla zamka proizvoljnog tumačenja, cilj ove knjige bio je da identifikuje izvore ideja oko kojih su se okupljali kritički intelektualci, način širenja tih ideja i njihov uticaj na društvena kretanja. Rezultati takvog pristupa razotkrili su veliku iluziju o snažnom uticaju kritičkih intelektualaca na srpsko društvo. Pokazalo se da su njihove izvorne ideje, za koje su se borili njima dostupnim metodama, ostajale ograničene na uzak krug sličnomišljenika i nisu sticale značajniju podršku. Druge ideje, sa znatno širim društvenim uticajem, za koje se često smatra da su ih definisali kritički intelektualci, zapravo su potekle iz redova Saveza komunista (SК). Intelektualci su doprinosili njihovom širenju, ali je njihov izvor, pokretač širenja i pokušaja sprovođenja – bila partija.
Jedan od glavnih zaključaka ove knjige jeste da je sve vreme do sloma komunističkog istoka, 1989. godine, daleko najvažniji idejni faktor u Jugoslaviji bio Savez komunista Jugoslavije (SКJ), odnosno republičke i pokrajinske partije.
Petar Ristanović je istoričar, zaposlen kao naučni saradnik na projektu „Materijalna i duhovna kultura Kosova i Metohije“ Instituta za srpsku kulturu u Prištini/Leposaviću. Autor je nagrađivane knjige „Kosovsko pitanje 1974-1989“ i više naučnih radova na temu kosovskog pitanja, objavljenih u nacionalnim i međunarodnim naučnim časopisima.
Preuzimanje i objavljivanje tekstova sa portala KoSSev nije dozvoljeno bez navođenja izvora. Hvala na poštovanju etike novinarske profesije.
